हंपी : सांस्कृतिक पर्यटन स्थळ|Hampi : A cultural tourism destination

तुंगभद्रेच्या काठी वसलेले हंपी हे भारतातील एक अद्वितीय सांस्कृतिक वारसा स्थळ आहे जे पर्यटकांना इतिहासाच्या भूतकाळात घेऊन जाते. कर्नाटक राज्यात असलेले हे ठिकाण पूर्वी विजयनगर साम्राज्याची राजधानी होते. आज हे युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट असून, इतिहासप्रेमी, आध्यात्मिक पर्यटक आणि प्रवासी यांना आकर्षित करणारे एक महत्त्वाचे पर्यटनस्थळ आहे. विशाल खडक, प्राचीन मंदिरे, राजवाड्यांचे अवशेष आणि स्थानिक संस्कृतीने नटलेले हंपी हे खऱ्या अर्थाने इतिहास, वास्तुकला आणि संस्कृतीचा खजिना आहे.

हंपीचे सांस्कृतिक महत्त्व म्हणजे हिंदू पौराणिक कथा, राजसत्तेचा इतिहास आणि कलात्मक समृद्धी यांचे अनोखे मिश्रण. येथील विरुपाक्ष मंदिर, प्रसिद्ध रथासह विठ्ठल मंदिर, राजमहालांचे अवशेष ही केवळ स्थापत्यकलेची उदाहरणे नसून, एका वैभवशाली साम्राज्याची साक्ष देणारी ठिकाणे आहेत. येथील नक्षीकाम, संगीत निर्माण करणारे खांब, द्रविड शैलीतील गोपूर हे दक्षिण भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेच्या उत्कृष्टतेचे प्रतीक आहेत.

आजही हंपीमध्ये पारंपरिक सण-उत्सव साजरे केले जातात. ‘हंपी उत्सव’ हे स्थानिक लोक संगीत, नृत्य व धार्मिक विधींनी साजरे करतात. त्यामुळे हे ठिकाण केवळ पाहण्याचेच नव्हे, तर अनुभवण्याचे पर्यटनस्थळ ठरते.

इतिहास, वास्तुकला आणि सांस्कृतिक वारशात रुची असणाऱ्यांसाठी हंपी एक अविस्मरणीय अनुभव ठरतो. त्याचे ग्रामीण सौंदर्य, आध्यात्मिक वातावरण आणि ऐतिहासिक संपन्नता हंपीला भारतातील सर्वोत्तम वारसा पर्यटनस्थळांपैकी एक बनवते.

विजयनगर साम्राज्याची राजधानी

Hampi Location हंपी विजयनगर साम्राज्याच्या राजधानीचे शहर होते. हंपी हे शहर तुंगभद्रा नदीच्या काठावर वसलेले आहे. हंपीचे प्राचीन संस्कृत नाव पम्पा असे होते. पुढील काळात त्याचा कन्नड अपभ्रंश हम्पे किंवा हंपी असे झाले. रामायणात उल्लेख असलेले किस्किंदा हे ठिकाण येथेच  होते.. विजयनगरच्या इतिहासामध्ये कृष्णदेवराय हा अतिशय प्रसिद्ध सत्ताधीश होऊन गेला. त्यानेच हंपीला वैभव प्राप्त करून  दिले. हंपी शहराला समृद्ध संस्कृतीक वारसा निर्माण करण्यामध्ये विजयनगरच्या साम्राज्याचे फार मोठे योगदान आहे.

हंपी येथील सांस्कृतिक पर्यटन स्थळे

विरुपाक्ष मंदिर, हंपी – एक अध्यात्मिक वैभव -कर्नाटकमधील प्राचीन शहर हंपीमध्ये वसलेले विरुपाक्ष मंदिर हे दक्षिण भारतीय मंदिर स्थापत्यशास्त्राचे एक भव्य उदाहरण आहे आणि हंपीच्या वैभवशाली इतिहासाचे प्रतीक मानले जाते. हे मंदिर भगवान शंकरांना समर्पित असून येथे त्यांची “विरुपाक्ष” या रूपात पूजा केली जाते. ७व्या शतकापासून अखंडपणे चालू असलेले हे मंदिर भारतातील सर्वात प्राचीन कार्यरत मंदिरांपैकी एक आहे.

हे मंदिर तुंगभद्रा नदीच्या किनाऱ्यावर वसले आहे आणि हंपीच्या पवित्र मंदिर समूहाचे प्रमुख केंद्र आहे. १४व्या शतकात विजयनगर साम्राज्याच्या काळात बांधलेला सुमारे ५० मीटर उंचीचा गोपुरम (मुख्य प्रवेशद्वार) हे स्थापत्यकलेचे अद्वितीय उदाहरण आहे. मंदिराच्या भिंती, छत आणि स्तंभांवरील सजीव कोरीव कामांमधून हिंदू पुराणकथांचे दर्शन घडते.

मंदिराच्या गर्भगृहात शिवलिंग विराजमान आहे. या संकुलात अनेक उपमंदिरे, अंगणं आणि कलात्मक मंडप देखील आहेत. दरवर्षी होणारी रथयात्रा आणि विरुपाक्ष व देवी पंपा यांचा विवाह उत्सव हजारो भाविक आणि पर्यटकांना आकर्षित करतात.

हंपीतील भव्य विजय विठ्ठल मंदिर-हंपीमध्ये स्थित विजय विठ्ठल मंदिर हे भारतातील सर्वात भव्य आणि शिल्पकलेने समृद्ध असे मंदिर आहे. भगवान विष्णूंच्या विठ्ठल रूपाला समर्पित हे मंदिर विजयनगर साम्राज्याच्या वैभवाचे प्रतीक मानले जाते. १५व्या शतकात राजा देवराय द्वितीय यांच्या काळात याची उभारणी झाली असून नंतर राजा कृष्णदेवराय यांनी याचा विस्तार केला.

या मंदिराचा मुख्य आकर्षण म्हणजे प्रसिद्ध दगडी रथ, जो हंपीचा जागतिक ओळख असलेला प्रतीक आहे. पूर्णपणे ग्रॅनाइट दगडातून साकारलेला हा रथ मंदिराच्या आकाराचा असून तत्कालीन शिल्पकारांच्या कलाकौशल्याचे उत्तम उदाहरण आहे. मंदिरातील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे संगीत स्तंभ, जे हळूच वाजवले असता विविध संगीतध्वनी निर्माण करतात – हे प्राचीन भारतीय स्थापत्यकलेतील अद्भुत उदाहरण आहे.

मंदिराच्या भिंतींवर कोरलेली शिल्पे, हिंदू पुराणांतील कथा, प्राणी, नर्तिका व दैवी रूपे यांचा समावेश करून, विजयनगर साम्राज्याच्या सांस्कृतिक वैभवाची साक्ष देतात. प्रशस्त प्रांगण आणि स्तंभयुक्त मंडप मंदिरात एक अद्वितीय अध्यात्मिक व भव्य अनुभव निर्माण करतात.

आज विजय विठ्ठल मंदिर हे युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणून ओळखले जाते आणि जगभरातील पर्यटक व भक्त येथे भेट देतात. हे मंदिर भारताच्या ऐतिहासिक व कलात्मक परंपरेचे गौरवशाली प्रतीक आहे. हंपीचे दर्शन हे विजय विठ्ठल मंदिर पाहिल्याशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही.

हंपी येथील इतर प्रेक्षणीय पर्यटन स्थळे

हंपी मध्ये  लोटस महाल, हम्पी बाजार ,क्वींस बाथ (राणीचे शाही स्नानगृह), हनुमान मंदिर, मातंग हील ,पुरातत्वीय वस्तू संग्रहालय, तुंगभद्रा नदीच्या काठावर विखुरलेले असंख्य अवशेष, भूमिगत मंदिर ,पुष्करिणी, पायऱ्यांची  बारव ,गगन महाल, हेमकूट पर्वत ,वीर हरिहर पॅलेस, कोदंडराम मंदिर, लक्ष्मी नृसिंह मंदिर, बद्वलिंग मंदिर, प्रचंड आकाराचा नंदी, हत्तीखाना यासारखी जवळपास 35 पर्यटन स्थळे हंपी मध्ये आहेत.   

लोटस महाल – वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्य शैली मध्ये ही वास्तू बांधलेली आहे .चोवीस खांबांवर दोन मजली वास्तु बांधलेली आहे. याचा आकार कमळाच्या फुला प्रमाणे आहे.हंपी  बाजार– पर्यटकांचे सर्वात आवडीचे ठिकाण म्हणजे हंपी बाजार. या ठिकाणी स्थानिक हस्तकला वस्तू ,कपडे, चांदीचे दागिने, बॅगा ,चामड्याच्या वस्तू इत्यादी खरेदी करण्यासाठी पर्यटकांची गर्दी असते.पुरातत्वीय वस्तूसंग्रहालय – हंपी येथील पुरातत्वीय वस्तुसंग्रहालयाला पर्यटकांनी अवश्य भेट दिली पाहिजे. या संग्रहालयात चार विभाग केलेले आहेत .त्यामध्ये विविध प्रकारच्या वस्तू, हंपी नगराचे मॉडेल प्रतिकृती ,शिल्प, मूर्ती, नाणी, हत्यारे ,शिलालेख यामुळे विजयनगर साम्राज्याचा अद्भुत इतिहास उलगडतो.

हंपी येथे पर्यटकांसाठी सोयी सुविधा

हंपी पर्यटकांसाठी सोयी सुविधा-हंपी युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असल्यामुळे पर्यटकांसाठी आवश्यक त्या सर्व सोयी सुविधा उपलब्ध आहेत. हंपी जवळ असलेल्या होस्पेट शहरांमध्ये चांगले हॉटेल्स रेस्टॉरंट आहेत. हंपी येथे पर्यटन मार्गदर्शन केंद्र आहे.यामध्ये हंपी येथील पर्यटन स्थळांची माहिती पुस्तिका उपलब्ध आहेत. हंपी मधील पर्यटन स्थळे पाहण्यासाठी टॅक्सी रिक्षा यासारखी वाहतूक व्यवस्था उपलब्ध आहे. हंपी मध्ये भारतीय पुरातत्व विभागाद्वारे प्रशिक्षित प्रवासी मार्गदर्शक गाईड उपलब्ध आहेत. येथील प्रवासी मार्गदर्शक इंग्रजी, हिंदी,कन्नड तसेच भारतातील प्रमुख भाषांमध्ये पर्यटन स्थळांचा इतिहास कला व स्थापत्य यांची माहिती देतात.

सारांश

कर्नाटक राज्यातील हंपी हे भारतातील एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्यटनस्थळ आहे. हे एकेकाळी विजयनगर साम्राज्याची राजधानी होते आणि आज युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट आहे. १४व्या ते १६व्या शतकादरम्यान हंपी हे एक मोठे राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक केंद्र होते. त्याकाळच्या श्रीमंती, वैभव आणि भव्य वास्तुकलेचे प्रतिबिंब आजही या स्थळावर पाहायला मिळते.

हंपीतील भग्नावशेष अनेक मंदिरे, राजवाडे, स्मारके आणि जुने बाजार यांचे दर्शन घडवतात. विरुपाक्ष मंदिर, विठ्ठल मंदिरातील प्रसिद्ध पत्थराचा रथ, आणि हजारराम मंदिर ही द्रविड शैलीतील उत्कृष्ट वास्तुकलेची उदाहरणे आहेत. येथे हिंदू आणि मुस्लिम वास्तुशैलीचे मिश्र स्वरूप दिसून येते, जे या भागातील सांस्कृतिक वैविध्य दर्शवते.

हंपी हे इतिहास, अध्यात्म आणि निसर्गसौंदर्य यांचा अनोखा संगम आहे. डोंगराळ खडकांनी भरलेले दृश्य, तुंगभद्रा नदीचे प्रवाह आणि प्राचीन शहराची उर्जा पर्यटकांना मंत्रमुग्ध करते. येथे होणाऱ्या बोटींमधील प्रवास, रॉक क्लायंबिंग, मार्गदर्शकासह वारसास्थळ फिरणे आणि ‘हंपी उत्सव’ यासारख्या उपक्रमांमुळे प्रवास अधिक संस्मरणीय ठरतो.

पुरातत्त्व, इतिहास, अध्यात्म किंवा साधा प्रवास यांपैकी कोणत्याही गोष्टीत रस असणाऱ्यांसाठी हंपी हे एक अद्वितीय आणि समृद्ध सांस्कृतिक अनुभव देणारे ठिकाण आहे. हंपीचे ऐतिहासिक वैभव आजही पर्यटकांना आकर्षित करते.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

हंपी पासून अंतर ?-विजयपूर -२१६,बदामी-१५६,गदग -१०९,सोलापूर-३१०,बंगळुरू -३४०,पुणे-५६५ कि.मी.,होस्पेट-13.2कि.मी.

हंपी कोणत्या राज्यात आहे? - कर्नाटक

सर्वोत्तम वेळ ?- ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी

जवळचे विमानतळ – बंगळुरू विमानतळ

कर्नाटकातील युनेस्को वारसा स्थळे

Click पट्टदकल ऐहोळे बदामी समृद्ध संस्कृतीक वारसा

 Click युनेस्को मान्यताप्राप्त अद्वितीय होयसळ मंदिरे

Hampi : A cultural tourism destination

Situated on the banks of the Tungabhadra, Hampi is a unique cultural heritage site in India that takes tourists back in time. Located in the state of Karnataka, this place was once the capital of the Vijayanagara Empire. Today, it is a UNESCO World Heritage Site and is an important tourist destination that attracts history buffs, spiritual tourists and travelers. With its huge rocks, ancient temples, ruins of palaces and local culture, Hampi is truly a treasure trove of history, architecture and culture.

Hampi’s cultural significance is a unique blend of Hindu mythology, history of kingship and artistic richness. The Virupaksha Temple here, the Vitthal Temple with its famous chariot, the ruins of the palaces are not only examples of architecture, but also places that testify to a glorious empire. The carvings here, the music-making pillars, the Dravidian style gopurams are symbols of the excellence of South Indian temple architecture.

Even today, traditional festivals are celebrated in Hampi. The ‘Hampi Festival’ is celebrated by the locals with music, dance and religious rituals. This makes the place a tourist destination not just to see but to experience.

Hampi is an unforgettable experience for those interested in history, architecture and cultural heritage. Its rural beauty, spiritual atmosphere and historical richness make Hampi one of the best heritage tourist destinations in India.

Capital of the Vijayanagara Empire

Hampi was the capital city of the Vijayanagara Empire. The city of Hampi is situated on the banks of the Tungabhadra river. The ancient Sanskrit name of Hampi was Pampa. In later times it was corrupted to Kannada as Hampe or Hampi. The place Kiskinda mentioned in the Ramayana was located here.. In the history of Vijayanagara, Krishnadevaraya became a very famous ruler. It was he who brought glory to Hampi. The Vijayanagara Empire has contributed immensely in creating the rich cultural heritage of the city of Hampi

Cultural tourist attractions in Hampi

Virupaksha Temple, Hampi – A Spiritual Splendor– The Virupaksha Temple, located in the ancient city of Hampi in Karnataka, is a magnificent example of South Indian temple architecture and is considered a symbol of Hampi’s glorious history. The temple is dedicated to Lord Shiva, who is worshipped here in the form of “Virupaksha”. The temple, which has been in continuous operation since the 7th century, is one of the oldest functioning temples in India.

The temple is situated on the banks of the Tungabhadra River and is the main centre of the sacred temple complex of Hampi. The nearly 50-metre-high gopuram (main gateway), built during the Vijayanagara Empire in the 14th century, is a unique example of architecture. The vivid carvings on the walls, ceiling and pillars of the temple depict Hindu mythology.

The sanctum sanctorum of the temple houses a Shivalinga. The complex also has several sub-temples, courtyards and artistic pavilions. The annual Rath Yatra and the wedding festival of Virupaksha and Goddess Pampa attract thousands of devotees and tourists.

The magnificent Vijay Vitthal Temple in Hampi -The Vijay Vitthal Temple in Hampi is one of the most magnificent and artistically rich temples in India. Dedicated to the Vitthal form of Lord Vishnu, this temple is considered a symbol of the glory of the Vijayanagara Empire. It was built during the reign of King Devaraya II in the 15th century and was later expanded by King Krishnadevaraya.

The main attraction of this temple is the famous stone chariot, which is a world-renowned symbol of Hampi. Made entirely of granite stone, this chariot is the size of a temple and is a fine example of the craftsmanship of the sculptors of that time. Another feature of the temple is the musical pillars, which when gently played create various musical sounds – a wonderful example of ancient Indian architecture.

The sculptures carved on the walls of the temple, including stories from Hindu mythology, animals, dancers and divine figures, testify to the cultural splendor of the Vijayanagara Empire. The spacious courtyard and pillared pavilion create a unique spiritual and grand experience in the temple.

Today, the Vijay Vitthal Temple is recognized as a UNESCO World Heritage Site and is visited by tourists and devotees from all over the world. This temple is a glorious symbol of India’s historical and artistic tradition. A visit to Hampi cannot be complete without seeing the Vijay Vitthal Temple.

Sightseeing Places in Hampi

Sightseeing Places in Hampi-There are many temples in Hampi including  Lotus Mahal, Hampi Bazaar, Queen’s Bath (Queen’s Royal Bath), Hanuman Temple, Matang Hill, Archaeological Museum, numerous ruins scattered on the banks of Tungabhadra River. , Underground Temple, Pushkarini, Staircase, Gagan Mahal, Hemkoot Parvat, Veer Harihar Palace, Kodandram Temple, Lakshmi Narasimha Temple, Badwalinga Temple, Huge Sized Nandi, Elephant Khana are about 35 tourist places in Hampi.

Lotus Mahal -This vastu is built in typical architectural style.The vastu is built with two floors on twenty four pillars. Its shape is like a lotus flower.Archaeological Museum– Tourists must visit the archaeological museum in Hampi. This museum is divided into four sections.In it various types of objects, model replicas of Hampi city, sculptures, idols, coins, weapons, inscriptions reveal the wonderful history of the Vijayanagar Empire.Hampi Bazaar-The most favorite place for tourists is Hampi Bazaar. Tourists flock here to buy local handicrafts, clothes, silver jewellery, bags, leather goods etc.

Tourist facilities at Hampi

Amenities for Hampi -All the amenities required for visiting the Hampi UNESCO World Heritage Site are available. There are restaurants in Hospet towns which are good in Hampi. Information brochures of tourist places are available in Hampi. Taxi rickshaw or sightseeing arrangements are available for sightseeing in Hampi. Archeology Department of India trained tour guides are available in Hampi. Tourist guide here presents history of places, architectural highlights in English, Hindi as well as languages of India.

Summary

Hampi, in the state of Karnataka, is an important cultural tourist destination in India. It was once the capital of the Vijayanagara Empire and is now a UNESCO World Heritage Site. Hampi was a major political, economic, and cultural center between the 14th and 16th centuries. The site still reflects the wealth, splendor, and grand architecture of that era.

The ruins of Hampi feature many temples, palaces, monuments, and old markets. The Virupaksha Temple, the famous stone chariot of the Vitthal Temple, and the Hazarama Temple are excellent examples of Dravidian architecture. It features a mix of Hindu and Muslim architectural styles, reflecting the cultural diversity of the region.

Hampi is a unique blend of history, spirituality, and natural beauty. The rocky landscape, the flowing Tungabhadra River, and the energy of the ancient city mesmerize tourists. Activities like boat rides, rock climbing, guided heritage walks and the ‘Hampi Festival’ make the trip more memorable.

Whether you are interested in archaeology, history, spirituality or just plain travel, Hampi is a unique and rich cultural experience. The historical splendor of Hampi continues to attract tourists even today.

FAQ

Distance From Hampi? –Vijaypur-216km, Badami-156km, Gadag-109km, Solapur-310km, Bangalore-340km, Pune-565 km., Hosapete-13.2km

In which state is Hampi? – Karnataka

Best time to visit Hampi ? – October to February

Nearest Airport- Banglore Airport