भारत रत्न पुरस्कार: सर्वोच्च नागरी सन्मान | Bharat Ratna Award: Highest Civilian Honor

भारत रत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार असून तो सन्मान, आदर आणि राष्ट्रासाठी केलेल्या विलक्षण कार्याचे प्रतीक मानला जातो. १९५४ साली या पुरस्काराची स्थापना झाली आणि समाजावर चिरकालीन प्रभाव टाकणाऱ्या व्यक्तींना गौरविण्याचा हेतू यातून व्यक्त झाला. या पुरस्काराची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे तो केवळ एका क्षेत्रापुरता मर्यादित नसून कला, साहित्य, विज्ञान, सार्वजनिक सेवा तसेच क्रीडा यांसारख्या विविध क्षेत्रांतील योगदानाचा गौरव करतो.

भारत रत्न हा केवळ वैयक्तिक उत्कृष्टतेसाठी नव्हे तर राष्ट्राच्या प्रगतीसाठी आणि सांस्कृतिक ओळखीच्या जतनासाठी केलेल्या कार्यासाठीही दिला जातो. स्वातंत्र्यसैनिकांपासून ते विज्ञानातील अग्रणी व्यक्तींपर्यंत, सुप्रसिद्ध कलाकारांपासून ते दूरदर्शी नेत्यांपर्यंत या पुरस्काराचे मानकरी झालेले अनेक दिग्गज देशाच्या घडणीस कारणीभूत ठरले आहेत. त्यांच्या कार्यातून आजही भावी पिढ्यांना प्रेरणा मिळते.

या पुरस्काराचे चिन्ह साधे असूनही अर्थपूर्ण आहे. पीपळाच्या पानावर कोरलेले “भारत रत्न” हे शब्द ज्ञान, दीर्घायुष्य आणि सेवाभावाचे प्रतीक आहे. हा सन्मान केवळ कृतज्ञतेचे द्योतक नसून ज्ञान, सेवा व सर्जनशीलतेच्या मूल्यांचे प्रतीक मानला जातो.

या ब्लॉगमध्ये आपण भारत रत्न पुरस्काराची उत्पत्ती, विकास आणि त्यामागील महत्त्व यांचा  प्रश्नोत्तराच्या स्वरूपात आढावा घेणार आहोत. तसेच या पुरस्काराने सन्मानित झालेल्या मान्यवरांच्या कार्यकथाही जाणून घेऊ, ज्यांच्या कार्यातून भारताचा प्रवास अधिक प्रकाशमान झाला आहे.

माहिती प्रश्नोत्तरे

१.भारतरत्न पुरस्कार कोणाला दिला जातो?शिक्षण साहित्य कला विज्ञान समाजसेवा या क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या व्यक्तीला भारतरत्न पुरस्कार दिला जातो.

२. पहिला भारतरत्न पुरस्कार केव्हा आणि कोणाला देण्यात आला?१९५४ मध्ये सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांना देण्यात आला.

३. भारतरत्न पुरस्कार कोणी नाकारला होता?मौलाना अबुल कलाम आझाद

४. मौलाना अबुल कलाम आझाद यांनी भारत रत्न पुरस्कार का नाकारला होता?मौलाना आझाद स्वतः भारत पुरस्कार निवड समितीवर असल्यामुळे त्यांनी तो नाकारला होता.

५. भारतरत्न पुरस्काराचे स्वरूप काय आहे? राष्ट्रपतींची सही असलेले सन्मानपत्र आणि सुवर्ण सन्मान चिन्ह.       

६. महात्मा गांधींना भारत रत्न पुरस्कार का देण्यात आला नाही?महात्मा गांधींचे कार्य कर्तुत्व कोणत्याही पुरस्कारापेक्षा मोठे आणि अजरामर असल्यामुळे त्यांना भारतरत्न पुरस्कार देण्यात आला नाही . तसेच नोबेल पुरस्कार पुरस्काराच्या बाबतीतही हेच कारण देण्यात आले.

७. भारतरत्न पुरस्कार कोणत्या वर्षी देण्यात आला नाही?1977 ते 1980

८. भारतरत्न पुरस्कार मरणोत्तर कोणाला देण्यात आले? डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, लालबहादूर शास्त्री ,मौलाना अबुल कलाम आझाद,अरुणा असफ आली,नानाजी देशमुख ,भूपेन हजारिका ,आचार्य विनोबा भावे ,के. कामराज ,एम. जी. रामचंद्रन, राजीव गांधी ,सरदार वल्लभभाई पटेल,जयप्रकाश नारायण, गोपीनाथ बोरदोलोई, पं.मदन मोहन मालवीय, कर्पूरी ठाकूर,पी.व्ही.नरसिंहराव ,चौधरी चरण सिंह आणि डॉक्टर एम एस स्वामिनाथन यांना मरणोत्तर भारतरत्न पुरस्कार देण्यात आले.

९. आतापर्यंत किती जणांना भारत रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे? 53

१०.सन २०२४ चा भारतरत्न पुरस्कार कोणाला जाहीर झाला आहे? कर्पूरी ठाकूर बिहारचे माजी मुख्यमंत्री आणि लालकृष्ण अडवाणी, माजी उपपंतप्रधान, भारताचे माजी पंतप्रधान पीव्ही नरसिंह राव, चौधरी चरण सिंह आणि डॉक्टर एम एस स्वामिनाथन यांना भारतरत्न पुरस्कार जाहीर झालाआहे.

११.भारतरत्न पुरस्कारप्राप्त व्यक्तींची सर्वाधिक संख्या उत्तर प्रदेश या राज्यातील आहे. आतापर्यंत १० व्यक्तींना उत्तर प्रदेशातून भारतरत्न मिळाले आहे.

भारतरत्न पुरस्कार प्राप्तकर्त्यांची यादी

1.श्री चक्रवर्ती राजगोपालाचारी (1878-1972) 1954 2. डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन (1888-1975) 1954 3. डॉ. चंद्रशेखर वेंकट रमण (1888-1970) 1954-1954 भगवान (1954-1970) डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन (1888-1975) 1955 5.  डॉ. मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या (1861-1962) 1955 6.  पं. जवाहरलाल नेहरू (1889 -1964) 1955 7. पं. गोविंदबल्लभ पंत (1887-1961) 1957 8.  डॉ. धोंडोकेशवकर्वे (1858-1962) 1958 9.  डॉ. बिधानचंद्र रॉय (1882-1962) 1961 10.  श्री पुरुषोत्तम दास (1962-1962) डॉ. 11. डॉ. राजेंद्र प्रसाद (1884-1963) 1962 12.  डॉ. झाकीर हुसेन (1897-1969) 1963 13.  डॉ. पांडुरंगवामन काणे (1880-1972) 1963 14. श्री शाहू लाल बा. (1904-1966) 1966 15.  श्रीमती. इंदिरा गांधी (1917-1984) 1971 16.  श्री वराहगिरी वेंकटगिरी (1894-1980) 1975 17.  श्री कुमारस्वामी कामराज (मरणोत्तर) (1903-1975) 1976 18.  माँ तेरेस तेरेस) (19101997) 1980 19.  श्री आचार्य विनोबा भावे (मरणोत्तर) (1895-1982) 1983 20.  खान अब्दुल गफ्फार खान (1890-1988) 1987 21.  श्री मरुदुरगोपालन रामचंद्रन (19)19 (87) 22. डॉ. भीमराव रामजीआंबेडकर (मरणोत्तर) (1891-1956) 1990 23.  डॉ. नेल्सन रोलिहलाहला मंडेला (1918-2013) 1990 24.  श्री राजीव गांधी (मरणोत्तर) (1944-1991) 1991 25.  सरदारवल्लभभाई पटेल (1957) (1957) 26.  श्री मोरारजी रणछोडजी देसाई (1896-1995) 1991 27.  मौलाना अबुल कलाम आझाद (मरणोत्तर) (1888-1958) 1992 28.  श्री जहांगीररतनजीदादाभाई टाटा (1904-1999 1993 श्री सतजित) (1922-1992) 1992 30.  श्री गुलझारीलाल नंदा (1898-1998) 1997 31. श्रीमती. अरुणा असफ अली (मरणोत्तर) (1909-1996) 1997 32. डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम (1931-2015) 1997 33. श्रीमती. मदुराई षण्मुखवादिवु सुब्बुलक्ष्मी (19162005) 1998 34.  श्री चिदंबरम सुब्रमण्यम (1910-2000) 1998 35.  श्री जयप्रकाश नारायण (मरणोत्तर) (1902-1979) 1999 किंवा अमर सेन 63 प्रो. (b-1933) 1999 37.  लोकप्रियागोपीनाथ बोरदोलोई (मरणोत्तर) (1890-1950) 1999 38.  पंडित रविशंकर (1920-2012) 1999 39.  सुश्रीलतादीनानाथ-मंगेशकर (1902020) उस्ताद बिस्मिल्ला खान (1916-2006) 2001 41. पंडित भीमसेनगुरुराज जोशी (1922-2011) 2009 42.  प्रा. सी.एन.आर. राव (b-1934) 2014 43.  श्री सचिन रमेश तेंडुलकर (b-1973) 2014 44. श्री अटलबिहारी वाजपे (b-1934) 45.  पंडित मदन मोहन मालवीय (मरणोत्तर) (1861-1946) 2015 46.  श्री नानाजी देशमुख (मरणोत्तर) (1916-2010) 2019 47. डॉ. भूपेंद्र कुमार हजारिका (मरणोत्तर) (1926-2019) श्री. 1926-2019 मुखर्जी (b-1935) 2019

सारांश

भारत रत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान असून त्याची स्थापना १९५४ साली करण्यात आली. हा पुरस्कार राष्ट्रासाठी अपूर्व योगदान देणाऱ्या व्यक्तींना दिला जातो. स्वातंत्र्यानंतर भारताने लोकशाही मूल्यांना अनुसरून, राजकीय किंवा प्रांतीय मर्यादेपलीकडे जाऊन प्रतिभा, सेवा आणि दूरदृष्टी यांचा गौरव करण्यासाठी हा पुरस्कार सुरू केला. सुरुवातीला कला, साहित्य, विज्ञान आणि सार्वजनिक सेवेत कार्य करणाऱ्यांपुरता मर्यादित असलेला हा पुरस्कार २०११ पासून “मानवी उपक्रमाच्या कोणत्याही क्षेत्रातील” योगदानासाठी खुला करण्यात आला.

या पुरस्काराला ऐतिहासिक महत्त्व आहे कारण तो आधुनिक भारताच्या घडणीत मोलाचा वाटा उचलणाऱ्या महान नेते, विचारवंत, शास्त्रज्ञ व कलाकारांचा गौरव करतो. १९५४ मध्ये पहिले मानकरी डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन, सी. राजगोपालाचारी आणि डॉ. सी.व्ही. रमन हे अनुक्रमे तत्त्वज्ञान, राजकारण व विज्ञान क्षेत्राचे प्रतिनिधित्व करणारे होते. त्यानंतर स्वातंत्र्यसैनिक, द्रष्टे राजकारणी, सामाजिक सुधारक, ख्यातनाम शास्त्रज्ञ, सांस्कृतिक क्षेत्रातील दिग्गज तसेच क्रीडाक्षेत्रातील नामवंत खेळाडू यांना या पुरस्काराने गौरविण्यात आले. त्यामुळे हा सन्मान केवळ वैयक्तिक न राहता राष्ट्राच्या सामूहिक प्रवासाचे प्रतीक ठरतो.

वैशिष्ट्यांच्या दृष्टीने, या पुरस्काराचे चिन्ह पीपळाच्या पानाच्या आकाराचे पदक आहे. ते ज्ञान व सहनशीलतेचे प्रतीक मानले जाते आणि त्यावर देवनागरी लिपीत “भारत रत्न” अशी नोंद असते. या पुरस्काराला कोणतेही आर्थिक बक्षीस नसले तरी तो सर्वोच्च राष्ट्रीय आदराचे प्रतीक मानला जातो. भारताचे राष्ट्रपती हा पुरस्कार प्रदान करतात, सहसा पंतप्रधानांच्या शिफारसीनुसार. दरवर्षी पुरस्कारांची निश्चित संख्या नसते.

आजही भारत रत्न हा अपूर्व कार्याची दखल घेणारा प्रभावी सन्मान मानला जातो. तो निःस्वार्थ सेवा, बौद्धिक शोध आणि सांस्कृतिक समृद्धीचे महत्त्व अधोरेखित करतो. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हा पुरस्कार भावी पिढ्यांना राष्ट्राच्या प्रगतीसाठी कार्य करण्यास, तसेच उत्कृष्टता, समर्पण आणि प्रामाणिकतेच्या मूल्यांना जपण्यास प्रेरित करतो.

Bharat Ratna Award: Highest Civilian Honor

Bharat Ratna is the highest civilian award of India and is considered a symbol of honor, respect and extraordinary work done for the nation. Established in 1954, this award has been expressed by all individuals from society with a lasting impact. It honors these public characteristics.

Bharat Ratna is awarded for individual excellence and for preserving the nation’s and cultural identity. From military officers to prominent figures in science, to well-known artists and producers, many of the awardees have been the reason for building the country. Their work inspires future generations today.

The symbol of this award is simple but meaningful. The word “Bharat Ratna” carved from peepal wood is a symbol of knowledge, longevity and service. This is not a token of gratitude for the honor, but a symbol of knowledge, service and creative values.

In this blog, we are responsible for answering questions and answers about the origin, development and value of Bharat Ratna. Also, this honor is to know the work stories of the dignitaries, whose work has made India more bright.

Information Q&A

1. To whom is Bharat Ratna awarded?Bharat Ratna Award is given to a person who has done outstanding work in the field of education, literature, art, science, social service.

2. When and to whom was the first Bharat Ratna awarded? In 1954 Sarvapalli was given to Radhakrishnan.

3.Who rejected the Bharat Ratna award?Maulana Abul Kalam Azad

4. Why did Maulana Abul Kalam Azad reject the Bharat Ratna award? Maulana Azad himself was on the Bharat Award selection committee, so he rejected it.

5. What is the Nature of Bharat Ratna award?President’s signature certificate and gold badge of honour

6. Why Mahatma Gandhi was not awarded Bharat Ratna? Mahatma Gandhi was not awarded the Bharat Ratna as his achievements were greater and more lasting than any award. Also the same reason was given in the case of Nobel Prize award.

7. In which year the Bharat Ratna award was not given? 1977 to 1980

8.Who was awarded Bharat Ratna posthumously? Dr.Babasaheb Ambedkar, Lal Bahadur Shastri, Maulana Abul Kalam Azad, Aruna Asaf Ali, Nanaji Deshmukh, Bhupen Hazarika, Acharya Vinoba Bhave, K. Kamaraj, M. G. Ramachandran, Rajiv Gandhi, Sardar Vallabhbhai Patel, Jaiprakash Narayan, Gopinath Bordoloi, Pt. Madan Mohan Malviya, Karpuri Thakur,PV Narasimha Rao, Chaudhary Charan Singh and Dr. MS Swaminathan were awarded Bharat Ratna posthumously.

9. How many persons have been honored with the Bharat Ratna award so far? 53

10.To whom has the Bharat Ratna Award of 2024 been announced? Karpuri Thakur, former Chief Minister of Bihar and LK Advani, former Deputy Prime Minister, former Prime Minister of India PV Narasimha Rao, Chaudhary Charan Singh and Dr. MS Swaminathan have been awarded the Bharat Ratna Award.

11.The Indian state with the highest number of Bharat Ratna recipients is Uttar Pradesh — it has produced 10 recipients.

List of Bharat Ratna Award recipients

1.  Shri Chakravarti Rajagopalachari (1878-1972) 1954 2.  Dr. SarvapalliRadhakrishnan (1888-1975) 1954 3.  Dr. ChandrasekharaVenkata Raman (1888-1970) 1954 4.  Dr. Bhagwan Das (1869-1958) 1955 5.  Dr. MokshagundamVisvesvaraya (1861-1962) 1955 6.  Pt. Jawaharlal Nehru (1889 -1964) 1955 7.  Pt. GovindBallabh Pant (1887-1961) 1957 8.  Dr. DhondoKeshavKarve (1858-1962) 1958 9.  Dr. Bidhan Chandra Roy (1882-1962) 1961 10.  Shri Purushottam Das Tandon (1882-1962) 1961 11.  Dr. Rajendra Prasad (1884-1963) 1962 12.  Dr. Zakir Husain (1897-1969) 1963 13.  Dr. PandurangVaman Kane (1880-1972) 1963 14.  Shri Lal Bahadur Shastri (Posthumous) (1904-1966) 1966 15.  Smt. Indira Gandhi (1917-1984) 1971 16.  Shri VarahagiriVenkataGiri (1894-1980) 1975 17.  Shri KumaraswamyKamraj (Posthumous) (1903-1975) 1976 18.  Mother Mary Teresa Bojaxhiu (Mother Teresa) (19101997) 1980 19.  Shri Acharya VinobaBhave (Posthumous) (1895-1982) 1983 20.  Khan Abdul Ghaffar Khan (1890-1988) 1987 21.  Shri MarudurGopalan Ramachandran (Posthumous) (1917-1987) 1988 22.  Dr.Bhim Rao RamjiAmbedkar (Posthumous) (1891-1956) 1990 23.  Dr. Nelson Rolihlahla Mandela (1918-2013) 1990 24.  Shri Rajiv Gandhi (Posthumous) (1944-1991) 1991 25.  SardarVallabhbhai Patel (Posthumous) (1875-1950) 1991 26.  Shri MorarjiRanchhodji Desai (1896-1995) 1991 27.  MaulanaAbulKalam Azad (Posthumous) (1888-1958) 1992 28.  Shri JehangirRatanjiDadabhai Tata (1904-1993) 1992 29.  Shri Satyajit Ray (1922-1992) 1992 30.  Shri Gulzarilal Nanda (1898-1998) 1997 31.  Smt. ArunaAsaf Ali (Posthumous) (1909-1996) 1997 32.  Dr. A.P.J. Abdul Kalam (1931-2015) 1997 33.  Smt. Madurai ShanmukhavadivuSubbulakshmi (19162005) 1998 34.  Shri Chidambaram Subramaniam (1910-2000) 1998 35.  Shri Jayaprakash Narayan (Posthumous) (1902-1979) 1999 36.  Professor Amartya Sen (b-1933) 1999 37.  LokpriyaGopinathBordoloi (Posthumous) (1890-1950) 1999 38.  Pandit Ravi Shankar (1920-2012) 1999 39.  SushriLataDinanathMangeshkar (b-1929) 2001 40.  UstadBismillah Khan (1916-2006) 2001 41.  PanditBhimsenGururaj Joshi (1922-2011) 2009 42.  Prof. C. N. R. Rao (b-1934) 2014 43.  Shri Sachin Ramesh Tendulkar(b-1973) 2014 44.  Shri Atal Bihari Vajpayee (1924-2018) 2015 45.  Pandit Madan Mohan Malaviya (Posthumous)(1861-1946) 2015 46.  Shri NanajiDeshmukh (Posthumous)(1916-2010) 2019 47.  Dr. Bhupendra Kumar Hazarika (Posthumous)(1926-2011) 2019 48.  Shri Pranab Mukherjee (b-1935) 2019

Summary

Bharat Ratna is India’s highest civilian honour, instituted in 1954. It is given to individuals who have made exceptional contributions to the nation. After independence, India initiated the award to honour talent, service and vision, transcending political or regional boundaries, in line with democratic values. Initially limited to those working in the fields of art, literature, science and public service, the award was opened to contributions in “any field of human endeavour” from 2011.

The award holds historical significance as it honours great leaders, thinkers, scientists and artists who have made a significant contribution to the formation of modern India. The first awardees in 1954 were Dr. Sarvepalli Radhakrishnan, C. Rajagopalachari and Dr. C.V. Raman, representing the fields of philosophy, politics and science respectively. Later, freedom fighters, visionary politicians, social reformers, renowned scientists, cultural luminaries and renowned sportspersons were honoured with this award. Therefore, the award is not just an individual but a symbol of the collective journey of the nation.

In terms of features, the symbol of this award is a medallion in the shape of a peepal leaf. It is considered a symbol of knowledge and tolerance and is inscribed with the words “Bharat Ratna” in Devanagari script. Although the award carries no monetary reward, it is considered a symbol of the highest national honor. The President of India bestows this award, usually on the recommendation of the Prime Minister. There is no fixed number of awards each year.

Even today, the Bharat Ratna is considered an influential honor that recognizes exceptional work. It highlights the importance of selfless service, intellectual exploration and cultural enrichment. Most importantly, the award inspires future generations to work for the progress of the nation, as well as to uphold the values ​​of excellence, dedication and honesty.