खजुराहो: युनेस्को मान्यता प्राप्त सांस्कृतिक वारसा।Khajuraho: UNESCO recognized cultural heritage

खजुराहोची मंदिरे, मध्य प्रदेशातील, भारताच्या कलात्मक आणि सांस्कृतिक वारशाचे एक अद्वितीय प्रतीक म्हणून उभी आहेत. इ.स. 9 व्या ते 12 व्या शतकादरम्यान चंदेल राजवंशाने बांधलेली ही मंदिरे आपल्या सूक्ष्म शिल्पकलेसाठी, अप्रतिम वास्तुकलेसाठी आणि जीवनाच्या विविध रूपांचे प्रतीकात्मक दर्शन घडविण्यासाठी जगभर प्रसिध्द आहेत. आज खजुराहो युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांमध्ये समाविष्ट असून, इतिहासप्रेमी, कलारसिक आणि पर्यटक यांना आकर्षित करते.

खजुराहोची मंदिरे अध्यात्म, कला आणि सौंदर्य यांचा अप्रतिम संगम मानली जातात. बहुतेक मंदिरे भगवान शिव, विष्णू आणि देवीला समर्पित आहेत, तर काही जैन तीर्थंकरांना अर्पण करण्यात आली आहेत, ज्यातून त्या काळातील सांस्कृतिक समन्वय प्रकट होतो. या मंदिरांची सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे त्यावरील नाजूक कोरीव काम. मंदिरांच्या भिंतींवर देव-देवता, पौराणिक कथा, अप्सरा, प्राणी आणि दैनंदिन जीवनाचे दृश्ये जिवंतपणे कोरलेली आहेत. त्यामधील शृंगारिक शिल्पे विशेष उल्लेखनीय असून ती केवळ मानवी भावनाच नव्हे तर जीवन आणि दैवी शक्ती यांचा आध्यात्मिक संगम दर्शवितात.

कलात्मकतेबरोबरच खजुराहोची मंदिरे मध्ययुगीन भारतीय अभियांत्रिकी आणि वास्तुकलेच्या प्रगत स्वरूपाचे दर्शन घडवितात. वाळूच्या दगडांपासून बांधलेली ही मंदिरे अत्यंत अचूक शिल्पकलेचे उदाहरण आहेत आणि त्यांची रचना खगोलशास्त्रीय तत्त्वांशी सुसंगत आहे. नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेल्या या मंदिरांना भेट देणे म्हणजे केवळ प्राचीन वारसा पाहणे नव्हे तर भक्ती, सर्जनशीलता आणि मानवी अभिव्यक्तीचा दगडात साकारलेला अद्भुत प्रवास अनुभवणे होय. Khajuraho Location

अल् बेरूणी,इब्न बतुता या परकीय प्रवाशांनी खजुराहो मंदिरांना भेट दिली होती. पंधराव्या शतकानंतर घनदाट जंगल वाढल्यामुळे सर्वसामान्यांपासून दुर्लक्षित राहिली.एफ.सी.मैसे या ब्रिटिश चित्रकाराने 1852 मध्ये खजुराहो येथील मंदिराची सर्वप्रथम रेखाचित्रे काढली होती. त्यानंतर भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाचे महानिर्देशक अलेक्झांडर कनिंगहम यांनी भेट दिली होती. खजुराहो येथे काही योगी उपासना करीत असल्याचा उल्लेख त्यांनी केला आहे. तसेच या ठिकाणी महाशिवरात्रीला मोठा उत्सव भरत असे. त्यांनी दिलेल्या माहितीवरून येथे तांत्रिक पंथाचाही प्रभाव असल्याचे स्पष्ट होते.

खजुराहोची अप्रतिम शिल्पकला

खजुराहो  येथील मंदिरांवर अप्रतिम शिल्पकाम, मूर्तिकला ,सुंदर  नक्षीकाम आणि वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्यशैली पहावयास मिळते.  मंदिरावरील भिंतीवर पौराणिक कथाशिल्प, विविध देवदेवता ,प्राणी जीवन, सर्वसामान्यांचे जीवन  कलाकारांनी मोठ्या कौशल्याने अविष्कृत केले आहे. मंदिरा वरील मिथुन शिल्प किंवा कामशिल्प येथील एकूण शिल्पकलेच्या फक्त दहा टक्के आहेत. खजुराहो येथील मंदिरांवर इतक्या मोठ्या प्रमाणात शिल्पकाम केलेले आहे की, त्या गर्दीमध्ये मिथुन शिल्प शोधावी लागतात. प्राचीन भारतीय समाजात चार पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष) यांना विशेष महत्त्वाचे स्थान होते. हे चार पुरुषार्थ शिल्पकथेच्या माध्यमातून खजुराहो येथील मंदिरांच्या भिंतीवर साकार करण्यात आले आहेत. चारही पुरुषार्थ शिल्पकथेतून प्रभावीपणे दाखविण्याचा प्रयत्न कलाकारांनी उत्कृष्टपणे केला आहे. प्राचीन भारतीय समाज जीवनात आदर्श मानलेले चार पुरुषार्थ समजून घेण्यासाठी तरुण पर्यटकांनी खजुराहोला आवश्यक भेट दिली पाहिजे.

खजुराहो जागतिक वारसा मंदिरे

खजुराहो युनेस्को जागतिक वारसा मंदिरे-खजुराहो येथे शैव पंथ, वैष्णव पंथ आणि जैन धर्माची मंदिरे आहेत. यामध्ये कंदारिया महादेव मंदिर, लक्ष्मण मंदिर, वैकुंठविष्णू मंदिर, वराह मंदिर महिषासुरमर्दिनी मंदिर, मातंगेश्वर मंदिर, विश्वनाथ मंदिर, विष्णू गरुड मंदिर, बीजमंडल मंदिर, गणेश, जगदंबी, चित्रगुप्त, वामन, जवेरी, चतुर्भुज आणि दुलादेव इत्यादी हिंदू देव देवतांची मंदिरे तसेच तांत्रिक पंथाचे 64 योगिनी मंदिर प्रसिद्ध आहेत. याशिवाय पार्श्वनाथ मंदिर, आदिनाथ मंदिर, शांतिनाथ मंदिर आणि घंटाई मंदिर ही जैन मंदिरे आहेत. खजुराहो येथे पूर्वी जवळपास 85 मंदिरे होती ; सध्या खजुराहो येथे जवळपास 25 मंदिरे सुस्थितीत आहेत. प्राचीन भारताचा हा ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा पाहण्यासाठी देश विदेशातून पर्यटक मोठ्या प्रमाणात  खजुराहो येथे येतात.

कंदरिया महादेव मंदिर -खजुराहो येथील कंदरिया महादेव मंदिर  116 फूट उंच आणि 88 फूट रुंद चौथर्‍यावर बांधलेले आहे. मंदिरामध्ये पायऱ्या चढून जावे लागते. या मंदिरावर जवळपास 870 शिल्प व मूर्ती आहेत. खजुराहो येथील मंदिर समूहातील कंदरिया महादेव मंदिर सर्वात आकर्षक आणि मोठे मंदिर आहे. चंदेल राजा विद्याधर याच्या काळात हे मंदिर बांधले गेले. गर्भगृह अंतराळ, महामंडप, मंडप आणि अर्धमंडप अशी या मंदिराची रचना आहे. गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणापथ आहे. संपूर्ण मंदिर अंतर बाह्य शिल्पकलेनी सजवलेले आहे. मंदिरातील द्वारशाखा अतिशय सुशोभित आहेत.

64 योगिनी मंदिर– खजुराहो येथील मंदिर समूहात 64 योगिनी मंदिर वैशिष्ट्यपूर्ण आणि वेगळे आहे. या मंदिराचा आकार गोलाकार आहे.मंदिराच्या आतील भिंतीवर 64 देवकोष्ट (कोणाडे)केलेले असून त्यामध्ये 64 योगिनींच्या मूर्ती बसवलेल्या आहेत.हे मंदिर तांत्रिक पंथाचे आहे.याशिवाय मंदिरांच्या भिंतीवर इतर देवदेवतांची व प्राण्यांची शिल्पे आहेत.

खजुराहो परिसरातील  पर्यटन स्थळे

पन्ना नॅशनल पार्क (30 किमी),रानेह Waterfall (20किमी),अजयगड किल्ला (80 किमी) बेनेसागर डॅम( 11 किमी) इत्यादी पर्यटन स्थळे खजुराहोच्या जवळपास आहेत. या ठिकाणी खाजगी वाहने तसेच टॅक्सीने जाता येते.

खजुराहो येथे पर्यटकांसाठी सोयीसुविधा

खजुराहो येथील मंदिर समूहाला युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळ घोषित केल्यामुळे खजुराहो येथे पर्यटकांना राहण्यासाठी सर्व सोयींनी युक्त असे हॉटेल आणि लॉज उपलब्ध आहेत. भारतातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे स्टॉल्स येथे आहेत. तसेच विदेशी पर्यटकांसाठी कॉन्टिनेन्टल फूड उपलब्ध आहे. खजुराहो चे ऐतिहासिक महत्व, शिल्पकाम व वास्तुकलेची वैशिष्ट्ये सांगण्यासाठी विविध भाषेतून माहिती देणारे गाईड या ठिकाणी आहेत.खजुराहो तसेच परिसरातील पर्यटन स्थळे पाहण्यासाठी खाजगी वाहने, टॅक्सी,सायकल रिक्षा इत्यादी वाहने सहज उपलब्ध होतात. याशिवाय स्थानिक हस्तकला विक्री करणारे स्टॉल्स पर्यटकांना आकर्षित करतात.खजुराहो येथे पर्यटकांसाठी नृत्य आणि संगीत कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. पर्यटकांना येथील पर्यटन स्थळांची माहिती, वाहतूक व्यवस्था आणि काही महत्त्वाच्या सूचना देण्यासाठी पर्यटन माहिती केंद्र या ठिकाणी आहे. देश विदेशातील पर्यटकांना पर्यटनाच्या दृष्टीने हे एक सुरक्षित स्थळ आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाद्वारे खजुराहो मंदिर समूहाचे जतन व संवर्धनाचे काम केले जात आहे मध्यप्रदेश शासन आणि भारतीय पर्यटन महामंडळाद्वारे पर्यटकांसाठी सोयी सुविधा उपलब्ध करून देण्याचे काम निरंतर चालू आहे.

रेल्वेने: खजुराहो रेल्वे स्टेशन मुख्य शहरापासून पाच किमी अंतरावर आहे आणि मध्य प्रदेशातील काही शहरांशी जोडलेले आहे. महोबा हे खजुराहोपासून सर्वात जवळचे मोठे रेल्वेमार्ग आहे जे सुमारे 78 किमी अंतरावर आहे. महोबा येथून मथुरा, वाराणसी, मुंबई, कोलकाता, अलाहाबाद, जबलपूर, ग्वाल्हेर इत्यादी ठिकाणच्या गाड्या नियमित धावतात. विमानाने: मंदिराच्या ठिकाणापासून दोन किमी अंतरावर खजुराहोचे स्वतःचे देशांतर्गत विमानतळ आहे. यात दिल्ली, मुंबई, भोपाळ, वाराणसी इ.शी जोडलेली उड्डाणे आहेत. तुम्ही जवळच्या हॉटेल किंवा मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी स्थानिक कॅब भाड्याने घेऊ शकता.रस्त्याने: चांगल्या वाहतूक नेटवर्कसह, खजुराहोचे रस्ते सर्व प्रमुख राष्ट्रीय आणि राज्य महामार्गांशी जोडलेले आहेत. खजुराहो येथून अनेक सार्वजनिक आणि खाजगी बसने झाशी सारख्या जवळच्या शहरांमध्ये प्रवास करतात. मानक बसेस, नॉन एसी आणि एसी बसेस नियमितपणे धावतात. तसेच, तुमच्या गंतव्यस्थानी पोहोचण्यासाठी तुमच्याकडे खाजगी कॅब भाड्याने घेण्याचा पर्याय आहे.

सारांश

मध्य प्रदेशातील खजुराहो मंदिरे भारतातील सर्वात प्रतिष्ठित वारसा स्थळांपैकी एक आहेत, जी त्यांच्या भव्य शिल्पकला आणि स्थापत्य प्रतिभेसाठी जगभरात ओळखली जातात. ९ व्या ते १२ व्या शतकादरम्यान चंडेला शासकांनी बांधलेली ही मंदिरे मध्ययुगीन भारतातील समृद्ध सांस्कृतिक आणि कलात्मक परंपरा प्रतिबिंबित करतात. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळ म्हणून मान्यताप्राप्त, खजुराहो दरवर्षी हजारो पर्यटकांना आकर्षित करते जे त्याची भव्यता, कलात्मकता आणि आध्यात्मिक सार प्रशंसा करण्यासाठी येतात.

मंदिरे तीन गटांमध्ये विभागली गेली आहेत – पश्चिम, पूर्व आणि दक्षिण – ज्यामध्ये पश्चिम गट सर्वात प्रसिद्ध आहे. कंदरिया महादेव मंदिर, लक्ष्मण मंदिर आणि विश्वनाथ मंदिर हे काही प्रमुख आकर्षणे आहेत, ज्यात गुंतागुंतीचे कोरीवकाम आणि उंच शिखर आहेत. या मंदिरांचे एक अद्वितीय वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या भिंतींवर आच्छादित केलेली तपशीलवार शिल्पे, देवता, स्वर्गीय प्राणी, योद्धे, नर्तक, प्राणी आणि दैनंदिन जीवनातील दृश्ये दर्शवितात. कामुक शिल्पे, ज्यासाठी खजुराहो सर्वात प्रसिद्ध आहे, मानवी भावना, इच्छा आणि पृथ्वीवरील देवतेशी एकतेचे प्रतीक आहेत.

संध्याकाळी होणाऱ्या लाईट अँड साउंड शोचाही पर्यटक आनंद घेतात, जो खजुराहोचा इतिहास आकर्षक पद्धतीने सांगतो. जवळच्या पुरातत्व संग्रहालयात कलाकृती आणि शिल्पे आहेत जी पर्यटकांच्या अनुभवाला अधिक समृद्ध करतात. मंदिरांव्यतिरिक्त, खजुराहो सांस्कृतिक उत्सव, हस्तकला आणि नैसर्गिक सौंदर्य देते, ज्यामुळे ते एक समग्र  पर्यटन स्थळ बनते.

Read This Article on Indian Social System

Khajuraho: UNESCO Recognized Cultural Heritage

The temples of Khajuraho, in Madhya Pradesh, stand as a unique symbol of India’s artistic and cultural heritage. Built by the Chandela dynasty between the 9th and 12th centuries AD, these temples are world-famous for their intricate carvings, exquisite architecture and symbolic depictions of various forms of life. Today, Khajuraho is a UNESCO World Heritage Site and attracts history buffs, art lovers and tourists alike.

The temples of Khajuraho are considered a unique blend of spirituality, art and beauty. Most of the temples are dedicated to Lord Shiva, Vishnu and Devi, while some are dedicated to Jain Tirthankaras, reflecting the cultural harmony of the time. The most distinctive feature of these temples is their intricate carvings. The walls of the temples are vividly carved with images of gods and goddesses, mythological stories, nymphs, animals and scenes from daily life. The erotic sculptures in them are particularly remarkable and represent not only human emotions but also the spiritual fusion of life and divine power.

Along with their artistry, the temples of Khajuraho showcase the advanced forms of medieval Indian engineering and architecture. Built from sandstone, these temples are examples of highly precise sculpture and their design is in harmony with astronomical principles. A visit to these temples, adorned with natural beauty, is not just a glimpse of ancient heritage but also a journey of devotion, creativity and human expression, embodied in stone.

Foreign travelers like Al Beruni, Ibn Battuta visited the Khajuraho temples. After the 15th century, due to the growth of dense forest, it was overlooked by the general public. The British painter FC Maisse drew the first drawings of the temple at Khajuraho in 1852. After that, Director General of Archaeological Survey of India, Alexander Cunningham visited. He mentions that some yogis are worshiping at Khajuraho. Also, a big festival was held at this place on Mahashivratri. From the information given by him, it is clear that Tantric sect also had influence in Khajuraho.

Amazing sculpture of Khajuraho

Amazing sculptures on the temples of Khajuraho. Sculptures, beautiful carvings and unique architectural style can be seen. On the walls of the temple, mythological sculptures, various gods and goddesses, animal life, the life of common people have been elaborated by artists with great skill. The Mithun sculpture or Kamashilp on the temple is only ten percent of the total sculpture at the temple. The temples at Khajuraho are so rich in sculptures that one has to find the Mithun sculptures in the crowd. The four Purusharthas (Dharma, Artha, Kama and Moksha) had a special place in ancient Indian society. These four Purusharthas have been realized on the walls of the temples in Khajuraho through sculpture. The artists have tried to show all the four men effectively through the sculpture story. Khajuraho is a must-visit for young tourists to understand the four purusharthas considered ideals in ancient Indian social life.

Khajuraho Heritage Temples

Khajuraho has temples of Shaivism, Vaishnava and Jainism. These include Kandaria Mahadev Temple, Lakshmana Temple, Vaikuntha Vishnu Temple, Varaha Temple, Mahishasuramardini Temple, Matangeshwar Temple, Vishwanath Temple, Vishnu Garuda Temple, Bijamandal Temple, Ganesha, Jagadambi, Chitragupta, Vamana, Javeri, Chaturbhuj and Duladeva etc. 64 yogini temples are famous. Apart from this, Parswanath Temple, Adinath Temple, Shantinath Temple and Ghantai Temple are Jain temples. Khajuraho used to have around 85 temples; Presently there are around 25 temples in good condition in Khajuraho. Tourists from all over the country come to Khajuraho in large numbers to see this historical and cultural heritage of ancient India.

Kandaria Mahadev Temple-The Kandaria Mahadev Temple at Khajuraho is built on a 116 feet high and 88 feet wide square. One has to climb stairs in the temple. There are around 870 sculptures and idols on this temple. Kandaria Mahadev Temple is the most attractive and largest temple in the temple group at Khajuraho. This temple was built during the reign of Chandela king Vidyadhar. The structure of this temple consists of sanctum sanctorum, Mahamandapam, Mandapam and Ardhamandapam. There is a circular path around the sanctum sanctorum. The entire temple space is decorated with exterior sculptures. The doorways of the temple are very ornate.

64 Yogini Temple– 64 Yogini Temple is unique and unique among the group of temples at Khajuraho. The shape of this temple is circular. The inner wall of the temple has 64 devkoshtas (corners) and 64 idols of Yoginis are installed in them. This temple belongs to the Tantric sect. Apart from this, there are sculptures of other gods and goddesses and animals on the walls of the temple.

Tourist Places in Khajuraho Area

Tourist Places in Khajuraho Area-Panna National Park (30 km), Raneh Falls (20 km), Ajay Gad Fort (80 km), Benesagar Dam (11 km) etc. are near Khajuraho. This place can be reached by private vehicles as well as by taxi.

Tourist Facilities at Khajuraho

As the temple complex of Khajuraho has been declared a World Heritage Site by UNESCO, hotels and lodges with all facilities are available for tourists to stay in Khajuraho. Traditional Indian food stalls are here. Continental food is also available for foreign tourists. There are guides in various languages to explain the historical importance of Khajuraho, sculpture and architectural features. Private vehicles, taxis, cycle rickshaws etc. are easily available to visit Khajuraho as well as the tourist places in the area. Apart from this, stalls selling local handicrafts attract tourists.Khajuraho organizes dance and music programs for tourists. There is a tourist information center at this place to provide information about the tourist places, transport arrangements and some important instructions to the tourists. It is a safe place for tourists from abroad. Conservation and conservation work of Khajuraho Temple Group is being done by Archaeological Survey of India, Government of Madhya Pradesh and Tourism Corporation of India are continuing to provide facilities for tourists.

By Rail: Khajuraho Railway Station is five km from the main city and central HQ.It is connected to some cities in the country. Mahoba is the nearest major railway line from Khajuraho which is about 78 km away. Regular trains run from Mahoba to Mathura, Varanasi, Mumbai, Kolkata, Allahabad, Jabalpur, Gwalior etc.By Air: Khajuraho has its own domestic airport at a distance of two km from the temple site. It has connecting flights to Delhi, Mumbai, Bhopal, Varanasi etc. You can hire a local cab to reach the nearest hotel or temple.By Road: With a good transport network, Khajuraho’s roads are connected to all major national and state highways. Several public and private buses ply from Khajuraho to nearby cities like Jhansi. Standard buses, non AC and AC buses run regularly. Also, you have the option of hiring a private cab to reach your destination.

Summary

The Khajuraho Temples in Madhya Pradesh are among the most iconic heritage sites of India, known worldwide for their magnificent sculptures and architectural brilliance. Built by the Chandela rulers between the 9th and 12th centuries, these temples reflect the rich cultural and artistic traditions of medieval India. Recognized as a UNESCO World Heritage Site, Khajuraho attracts thousands of tourists every year who come to admire its grandeur, artistry, and spiritual essence.

The temples are divided into three groups – Western, Eastern, and Southern – with the Western Group being the most famous. The Kandariya Mahadev Temple, Lakshmana Temple, and Vishwanath Temple are some of the prime attractions, showcasing intricate carvings and towering spires. A unique feature of these temples is the detailed sculptures covering their walls, depicting deities, celestial beings, warriors, dancers, animals, and scenes from daily life. The erotic sculptures, for which Khajuraho is most renowned, symbolize human emotions, desires, and the union of the earthly with the divine.

Tourists also enjoy the Light and Sound Show held in the evening, which narrates the history of Khajuraho in an engaging manner. The nearby Archaeological Museum houses artifacts and sculptures that further enrich the visitor’s experience. Apart from temples, Khajuraho offers cultural festivals, handicrafts, and natural beauty, making it a holistic tourists destination.