भाजे लेणी: जिथे निसर्ग आणि इतिहास एकत्र येतो|Bhaja Caves: Where Nature and History Meet

भाजे लेणी, महाराष्ट्रातील लोणावळ्याजवळील सुंदर सह्याद्री पर्वतरांगांत वसलेली, भारतातील प्राचीन शिल्पकलेचे आणि शिल्प वास्तुकलेचे अद्भुत उदाहरण मानली जातात. इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकात निर्माण झालेली ही लेणी भारतातील सर्वात जुनी बौद्ध गुंफा संकुले म्हणून ओळखली जातात आणि त्या काळातील समृद्ध सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारशाचे जिवंत द्योतक ठरतात. खडकात कोरलेल्या या लेण्यांनी इतिहासकार, पुरातत्त्वज्ञ, पर्यटक आणि अध्यात्मप्रेमींना आकर्षित केले आहे.

या गुंफा संकुलामध्ये एकूण २२ लेणी आहेत ज्यांचा उपयोग बौद्ध भिक्षूंनी विहार (निवासस्थान) आणि चैत्यगृह (प्रार्थनास्थळ) म्हणून केला. यामधील सर्वात विशेष आकर्षण म्हणजे विशाल चैत्यगृह. घोड्याच्या नालाच्या आकाराचे प्रवेशद्वार आणि लाकडी कमानींनी आधारलेले उंच छत असलेले हे चैत्यगृह भारतातील प्राचीन शिल्पवास्तुकलेचे दुर्मिळ उदाहरण मानले जाते. तसेच या लेण्यात कोरलेली शिल्पे बौद्ध चिन्हे, संरक्षक देवता तसेच त्या काळातील लोकजीवनाचे दर्शन घडवतात. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनाचे दर्शनही पर्यटकांना येथे अनुभवायला मिळते.

इतिहास आणि कलेच्या दृष्टीने महत्वाची असलेली ही लेणी नैसर्गिक सौंदर्यानेही वेढलेली आहेत. लोणावळा आणि खंडाळा या प्रसिद्ध हिल-स्टेशनजवळ असल्यामुळे येथे वारंवार पर्यटकांची गर्दी होते. पावसाळ्यात धबधबे आणि हिरवाईच्या सान्निध्यात पर्यटक येथे ट्रेक करून लेण्यांपर्यंत पोहोचतात. मुंबई आणि पुणे येथून सहज पोहोचता येणारी ही लेणी एक दिवसाच्या सहलीसाठी उत्तम ठिकाण आहे.

भाजे लेणी इतिहास

महाराष्ट्रात  सर्वप्रथम लेणी भाजे येथे खोदण्यात आल्या. बौद्ध धर्माचा ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा या ठिकाणी जतन करण्यात आला आहे.भाजे येथील बौद्ध लेणी इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकामध्ये खोदण्यात आल्या. भारतामध्ये प्राचीन काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार करीत असताना बौद्ध भिक्खूंच्या वसाहतीसाठी डोंगरामध्ये लेणी खोदण्यास मौर्यकाळात सुरुवात झाली. महाराष्ट्रात सातवाहन काळात भाजे लेणी बौद्ध धर्माचे  एक प्रमुख केंद्र होते. बौद्ध भिक्खू उपासना  तसेच धर्मप्रसाराचे कार्य येथून करीत होते.

बौद्ध स्थापत्य भाजे लेणी

भाजे येथील बौद्ध लेणी हीनयान पंथीयांची आहेत. भाजे येथील लेणी समूहात एकूण 22 लेणी आहेत. त्यामध्ये 21 विहार आणि एक चैत्यगृह आहे. येथील काही विहार दोन मजली आहेत. विहारांमध्ये बौद्ध भिक्खूंची राहण्याची व्यवस्था केलेली असते. त्यामध्ये विश्रांतीसाठी कट्टे केलेले असतात. विहाराबाहेर पिण्यासाठी व स्नान करण्यासाठी पाण्याच्या टाक्या (पोढी)केलेल्या आहेत. तर चैत्यगृह म्हणजे प्रार्थना स्थळ असते. भाजे येथील लेणी समूहात क्रमांक बाराचे लेणे म्हणजे चैत्यगृह आहे. या चैत्यगृहामध्ये स्तूप कोरलेला आहे.  हीनयान शैलस्थापत्यामध्ये गौतम बुद्धाच्या प्रतिमा आढळत नाहीत. त्याऐवजी स्तूप किंवा इतर प्रतीकांच्या स्वरूपात गौतम बुद्धाची पूजा प्रार्थना केली जाते. याचे छत गजपृष्ठाकृती असून त्यामध्ये लाकडी तुळया बसवलेल्या आहेत.

Bhaja Caves Location

भाजे लेणी परिसरातील ऐतिहासिक लेणी

भाजे लेणी परिसरात अगदी थोड्या अंतरावर अनेक लोकप्रिय ऐतिहासिक व नैसर्गिक पर्यटन स्थळे आहेत यामध्येकार्ले येथील बौद्ध लेणी लोणावळा लोहगड किल्ला विसापूर किल्ला पवना सरोवर तिकोना किंवा वितंडगड किल्ला बेडसे बौद्ध लेणी भीमाशंकर मंदिर इत्यादी पर्यटन स्थळांचा समावेश होतो

Video by Rohit Bhosale-Unknown Caves of Bhaja Cave Complex

भाजे लेणी ते कार्ले लेणी अंतर सात किलोमीटर आहे. या ठिकाणी बौद्ध लेणी आणि एकवीरा देवीचे मंदिर आहे. येथील बौद्ध चैत्यगृह महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे तसेच सुशोभित चैत्यगृह आहे. चैत्यगृहातील स्तूप प्रचंड आकाराचा असून पर्यटकांचे ते खास आकर्षण आहे.

Karla Caves Location

बेडसे लेणी-भाजे लेणी पासून 24 किलोमीटर अंतरावर बेडसे लेणी आहेत. येथील बौध्द शिल्पकला प्रेक्षणीय आहे. या ठिकाणी कामशेत धरण असल्यामुळे हा संपूर्ण परिसर निसर्गरम्य बनला आहे. भाजे लेणी पाहण्यासाठी आलेले पर्यटक आवर्जून कार्ले आणि बेडसे दोन्ही लेण्यांना भेट देतात.

भाजे लेणी परिसरातील नैसर्गिक पर्यटन स्थळे

लोणावळा– भाजे परिसरातील अतिशय लोकप्रिय नैसर्गिक पर्यटन स्थळ म्हणजे लोणावळा होय भाजे ते लोणावळा हे अंतर बारा किलोमीटर आहे. येथील निसर्ग सौंदर्य पर्यटकांना खेचून आणते. विशेषतः पावसाळ्यामध्ये या परिसरातील धबधबे प्रवाहीत होतात याचा आनंद लुटण्यासाठी पर्यटक मोठ्या प्रमाणात या ठिकाणी गर्दी करतात. Tiger Point-संध्याकाळी पर्यटक मोठ्या प्रमाणात सेल्फी घेण्यासाठी जातात.भुशी धरण (Bhushi Dam) – भुशी धरणामुळे लोणावळा येथील निसर्ग सौंदर्य आणखी खुलले आहे. लोणावळा येथील हवामान वर्षभर अल्हाददायक असते लोणावळा येथील शेंगदाणा चिक्की अतिशय लोकप्रिय आहे अलीकडे अनेक फ्लेवर मध्ये लोणावळा चिक्की उपलब्ध आहे. ॲम्बी व्हॅली सिटी– लोणावळा परिसरात ॲम्बी व्हॅली सिटी मध्ये लक्झरी रिसॉर्ट आणि हॉटेल आहेत तसेच पर्यटकांसाठी अनेक मनोरंजनाची साधने या ठिकाणी उपलब्ध आहेत.

Lonavala Location

भाजे लेणी परिसरातील ऐतिहासिक किल्ले

लोहगड किल्ला-भाजे लेणी पासून चार किलोमीटर अंतरावर लोहगड किल्ला आहे. लोहगड किल्ला ट्रेकर्सचे सर्वात पसंतीचे ठिकाण आहे. भारताच्या मध्ययुगीन इतिहासामध्ये राजकीय दृष्ट्या अतिशय महत्त्वाचा किल्ला होता. अलीकडेच युनेस्कोने लोहगड किल्ल्याला जागतिक वारसा स्थळ म्हणून मान्यता दिली आहे. विसापूर किल्ला– लोहगड किल्ल्यापासून जवळच विसापूर किल्ला आहे हा किल्ला देखील ट्रेकर्सचा पसंतीचा किल्ला आहे तिकोणा किल्ला (वितंडगड) -या किल्ल्याचा आकार त्रिकोणी असल्यामुळे याला याला तिकोना किल्ला असे नाव पडले असावे भाजे लेणी परिसरातील हे तीनही किल्ले पर्यटकांचे खास आकर्षण केंद्र आहे कारण येथील निसर्गरम्य परिसर सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा पाहण्यासाठी विशेषतः पावसाळ्यामध्ये पर्यटकांची या ठिकाणी खूप गर्दी असते

Lohgad Fort Location

सारांश

भाजे लेणी, महाराष्ट्रातील लोणावळ्याजवळ वसलेली, भारतातील प्राचीन बौद्ध शिल्पकलेची आणि शिल्प वास्तुकलेची अत्यंत महत्त्वाची उदाहरणे मानली जातात. इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकातील ही २२ लेणी सातवाहन काळातील बौद्ध संस्कृतीचा आणि अध्यात्माचा प्रभाव दर्शवतात. या लेणींचे ऐतिहासिक महत्त्व असे की, त्या काळातील बौद्ध भिक्षूंच्या जीवनशैलीची झलक येथे पाहायला मिळते. भिक्षूंनी या लेण्यांचा उपयोग विहार (निवासस्थान) आणि चैत्यगृह (प्रार्थनास्थळ) म्हणून केला. घोड्याच्या नालाच्या आकाराचे प्रवेशद्वार व लाकडी कमानींनी आधारलेले विशाल चैत्यगृह हे प्राचीन वास्तुकलेचे अद्वितीय उदाहरण आहे. तसेच लेण्यात कोरलेली देवता, प्राणी आणि दैनंदिन जीवनाचे दृश्य दाखवणारी शिल्पे त्या काळातील उत्कृष्ट कलाकुसरीचे दर्शन घडवतात.

भाजे लेणींना भेट देणे म्हणजे केवळ इतिहासाचा अभ्यास नाही, तर त्यांच्या सभोवतालच्या नैसर्गिक व सांस्कृतिक वातावरणाचा अनुभव घेणे देखील आहे. सह्याद्रीच्या डोंगराळ प्रदेशात वसलेल्या या लेण्यांतून दऱ्या, डोंगर आणि धबधब्यांचे अप्रतिम दृश्य दिसते. विशेषतः पावसाळ्यात येथे येणारा अनुभव अधिकच मनमोहक असतो. लेण्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी केलेली छोटीशी पायपीट साहसी अनुभव देत पर्यटकांना आकर्षित करते.

भाजे लेणींसह जवळच अनेक पर्यटनस्थळे आहेत. कार्ला लेणी आणि बेडसे लेणी, ही महत्त्वाची बौद्ध स्थळे, अगदी जवळ आहेत. तसेच लोहगड किल्ला आणि विसापूर किल्ले हे ऐतिहासिक आणि ट्रेकिंगसाठी प्रसिद्ध आहेत. लोणावळा व खंडाळा ही हिल-स्टेशन्स विश्रांतीसाठी आणि निसर्गसौंदर्य अनुभवण्यासाठी उत्तम ठिकाणे आहेत.

एकूणच, भाजे लेणी म्हणजे इतिहास, अध्यात्म, निसर्ग आणि साहस यांचा अनोखा संगम. येथे येणे म्हणजे प्राचीन भारताच्या वारशाशी नातं जोडत सह्याद्रीच्या निसर्गसौंदर्याचा आनंद घेण्याची अविस्मरणीय सफर होय.

Bhaja Caves: Where Nature and History Meet

The Bhaje Caves, nestled in the beautiful Sahyadri mountain range near Lonavala in Maharashtra, are considered to be a magnificent example of ancient Indian sculpture and architecture. Built in the 2nd century BC, these caves are considered to be the oldest Buddhist cave complexes in India and are a living testament to the rich cultural and religious heritage of that era. These rock-cut caves have attracted historians, archaeologists, tourists and spiritual enthusiasts.

The cave complex consists of a total of 22 caves that were used by Buddhist monks as viharas (residences) and chaityagriha (places of prayer). The most special attraction among them is the huge chaityagriha. With a horseshoe-shaped entrance and a high ceiling supported by wooden arches, this chaityagriha is considered a rare example of ancient Indian sculpture and architecture. The sculptures carved in these caves also depict Buddhist symbols, guardian deities and the life of the people of that time. Therefore, tourists also get to experience the socio-cultural life of that time here.

These caves, which are important in terms of history and art, are also surrounded by natural beauty. Being close to the famous hill stations of Lonavala and Khandala, there is a frequent rush of tourists here. During the monsoon, tourists trek here to reach the caves in the vicinity of waterfalls and greenery. Easily accessible from Mumbai and Pune, these caves are a great place for a day trip.

History of Bhaja Caves

The Buddhist caves at Bhaje were excavated in the 2nd century BC. In the ancient times, while spreading Buddhism in India, caves were started to be dug in the mountains for the settlement of Buddhist monks during the Mauryan period. Bhaje Caves were a major center of Buddhism during the Satavahana period in Maharashtra. Buddhist bhikkhus performed worship as well as missionary work from here.Bhaja Caves were first excavated in Maharashtra.

Buddhist Architecture of Bhaja Caves

The Buddhist caves at Bhaje belong to the Hinayana sect. There are a total of 22 caves in the cave group at Bhaje. It has 21 Viharas and a Chaitya Griha. Some viharas here are two storied. Buddhist monks are accommodated in viharas. They have grooves for relaxation. Outside the Vihar, water tanks are built for drinking and bathing. Chaityagriha is a place of prayer. Cave number 12 in the group of caves at Bhaje is a Chaityagriha. A stupa is carved in this chaityagriha. Images of Gautama Buddha are not found in Hinayana rock architecture. Instead, Gautama Buddha is worshiped in the form of stupas or other symbols. Its roof is gajpaja shaped and wooden beams are installed in it.

Historical Caves in Bhaja Area

There are many popular historical and natural tourist places within a short distance of Bhaje Caves which include Buddhist Caves at Karle Lonavala Lohgad Fort Visapur Fort Pavana Sarovar Tikona or Vitandgad Fort Bedse Buddhist Caves Bhimashankar Temple Karla Caves- Bhaje Caves to Karle Caves distance is seven kilometers. The place has a Buddhist cave and a temple of Ekvira Devi. The Buddhist Chaityagriha here is the largest as well as the most decorated Chaityagriha in Maharashtra. The Stupa in Chaityagriha is huge in size and is a special attraction for tourists. Bedse Caves– Bedse Caves are located at a distance of 24 km from Bhaje Caves. The Buddhist sculpture here is spectacular. Due to the Kamshet Dam at this place, the whole area has become scenic. Tourists visiting Bhaje Caves must visit both Karle and Bedse Caves.

Natural Tourist Places in Bhaja Caves Area

Lonavala-A very popular natural tourist spot in the area of Lonavala Bhaje to Lonavala is twelve kilometers the beauty of the nature here attracts the tourists especially during the monsoons tourists flock to this place in large numbers to enjoy the waterfalls flowing in this area Bhushi Dam-Due to the dam, the natural beauty of Lonavala has been opened up. Lonavla weather is pleasant throughout the year. Peanut Chikki in Lonavla is very popular. Recently Lonavala Chikki is available in many flavors. Ambhi Valley City– Ambhi Valley City in Lonavala area has luxury resorts and hotels and many entertainment facilities are available for tourists.Tiger Point-In the evening tourists go to take selfies in large numbers.

Historical Forts in Bhaja Caves Area

Lohgad Fort– Lohgad Fort is located at a distance of four kilometers from Bhaje Caves. Lohgad fort is the most preferred place of trekkers. Visapur Fort was a very important political fort in the medieval history of India.Recently UNESCO recognized Lohgad fort as World heritage Site.Visapur Fort is close to Lohgad Fort. This fort is also a favorite fort for trekkers.Tikona Fort (Vitandgad) is a triangular shaped fort, hence the name Tikona Fort. It is a center of attraction because the scenic area here is crowded with tourists especially during monsoons to see the Sahyadri mountain ranges.

Summary

The Bhaja Caves, located near Lonavala in Maharashtra, are considered to be the most important examples of ancient Buddhist sculpture and architecture in India. These 22 caves, dating back to the 2nd century BC, reflect the influence of Buddhist culture and spirituality during the Satavahana period. The historical significance of these caves is that they provide a glimpse into the lifestyle of Buddhist monks of that period. The monks used these caves as viharas (residences) and chaityagriha (places of prayer). The horseshoe-shaped entrance and the vast chaityagriha supported by wooden arches are a unique example of ancient architecture. Also, the sculptures depicting gods, animals and scenes of daily life carved in the caves showcase the exquisite craftsmanship of that period.

Visiting the Bhaja Caves is not only a study of history, but also an experience of the natural and cultural environment around them. Situated in the mountainous region of the Sahyadri, these caves offer a breathtaking view of valleys, mountains and waterfalls. The experience here is especially captivating during the monsoons. The short trek to reach the caves attracts tourists by offering an adventurous experience.

There are many tourist destinations nearby, including Bhaja Caves. Karla Caves,Bedsa caves another important Buddhist sites, is very close. Also, Lonavala, Lohagad Fort and Visapur Fort are famous for historical and trekking. The hill stations of Lonavala and Khandala are great places to relax and experience the beauty of nature.

Overall, Bhaje Caves is a unique confluence of history, spirituality, nature and adventure. Coming here is an unforgettable journey to enjoy the natural beauty of the Sahyadris while connecting with the heritage of ancient India.