महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदाय हा भारतातील सर्वात प्रभावशाली आणि आध्यात्मिक दृष्ट्या समृद्ध भक्तीपरंपरांपैकी एक मानला जातो. भक्ती चळवळीच्या पायावर उभा असलेला हा संप्रदाय भक्ती, समानता, नम्रता आणि सामूहिक उपासना यांना विशेष महत्त्व देतो. या परंपरेचे प्रमुख आराध्य दैवत म्हणजे पंढरपूरातील विठ्ठल, ज्यांना भगवान विष्णू किंवा श्रीकृष्णाचे रूप मानले जाते. अनेक शतकांपासून वारकरी परंपरेने महाराष्ट्राच्या धार्मिक, सांस्कृतिक, साहित्यिक आणि सामाजिक जीवनावर मोठा प्रभाव टाकला आहे.
“वारकरी” या शब्दाचा अर्थ “नियमितपणे वारी करणारा” असा होतो. या संप्रदायाचे अनुयायी आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीच्या काळात पंढरपूर येथे “वारी” नावाची पवित्र यात्रा करतात. हजारो भक्त अनेक दिवस पायी चालत विठ्ठलनामाचा गजर करतात, अभंग आणि भजन गातात तसेच संतांच्या पालख्या सोबत नेतात. विशेषतः यांच्या पालख्या या यात्रेचे प्रमुख आकर्षण असतात. ही वारी श्रद्धा, शिस्त, एकता आणि सामाजिक समरसतेचे प्रतीक मानली जाते.वारकरी चळवळीला संतकवींनी मोठे बळ दिले. त्यांच्या अभंग, कीर्तन आणि भजनांमधून भक्ती, नैतिकता, दया आणि सर्व मानव समान आहेत हा संदेश समाजात पोहोचला.
धार्मिक परंपरेपलीकडे जाऊन वारकरी संप्रदाय महाराष्ट्राच्या जिवंत सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक आहे. लोकसंगीत, साहित्य, मौखिक परंपरा आणि सामुदायिक मूल्यांचे जतन या परंपरेमुळे आजही होत आहे. भक्ती आणि मानवतेचा संदेश देणारी वारकरी परंपरा आधुनिक समाजातही सामाजिक ऐक्य आणि आध्यात्मिक जागृतीचे प्रेरणास्थान ठरते.
पंढरपूर हे महाराष्ट्रातील सोलापूर जिल्ह्यात भीमा नदीच्या काठावर वसलेले प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे . भीमा नदीचे वर्णन चंद्रभागा भिवरा असेही संतांनी केलेले आहे.पंढरपूरला दक्षिणेची काशी या नावानेही ओळखले जाते.पंढरपूरला आषाढी, कार्तिकी, माघी आणि चैत्री वारीला जो नियमाने जातो तो वारकरी.वारकरी पंथाला भागवत धर्म असेही म्हणतात किंवा काही जण माळकरी पंथ असेही म्हणतात. वारकरी संप्रदायाचे तत्त्वज्ञान अद्वैत असूनही त्यामध्ये ईश्वर भक्तीला महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे.
पंढरपूरची वारी
पंढरपूरला आषाढी, कार्तिकी, माघी आणि चैत्री वारीला जो नियमाने जातो तो वारकरी. वारी करी यावरून वारकरी हा शब्द आला असावा असे तज्ञांचे मत आहे. संतश्रेष्ठ ज्ञानेश्वर महाराज जगद्गुरु श्री तुकाराम महाराज आणि इतरही अनेक संतांनी व विचारवंतांनी याला दुजोरा दिला आहे. वारकरी या शब्दाचा शब्दशः अर्थ नियमाने आपल्या देवाकडे जाणारा एवढाच आहे. वारकरी पंथात भक्तीस प्राधान्य आहे. पंढरपूर प्रमाणेच जेजुरीचा खंडोबा, गाणगापूर व गुजरात मधील डाकोरनाथ देवाच्या वारीस जाणारे पुष्कळ लोक आहेत. त्यांनाही वारकरी म्हणता येईल परंतु वारकरी या शब्दाला विशिष्ट अर्थ प्राप्त झाला आहे. वारकरी म्हटला की पंढरपूरचा वारकरी असे मानले जाते. दरवर्षी पंढरपूरला जेवढी यात्रा भरते तेवढी यात्रा महाराष्ट्रात व इतरत्र कोठेही भरत नाही. पंढरपूरला केवळ आषाढी वारीला सुमारे दहा लाखापर्यंत वारकरी येतात. पंढरपूरच्या या वारीला महाराष्ट्रासह कर्नाटक, आंध्र प्रदेश तेलंगाना तामिळनाडू व मध्य प्रदेश इत्यादी भागातूनही वारकरी येतात.
काय आहे वारकरी संप्रदायाची परंपरा?
वारकरी पंथाला भागवत धर्म असेही म्हणतात किंवा काही जण माळकरी पंथ असेही म्हणतात. वारकरी आपल्या गळ्यात तुळशीच्या मण्यांची माळ घालतात म्हणून त्यांना माळकरी असेही म्हटले जाते. वारकरी संप्रदायात मुख्य उपास्य दैवत श्री पांडुरंग म्हणजे श्री विठोबा आहे. वारकरी संप्रदाय वैष्णव व भागवत धर्मीय आहे.वारीला जाताना वारकरी हातात भगवी पताका घेऊन जातो. भजन कीर्तन याद्वारे परमेश्वराची उपासना करणे, कमीत कमी आषाढी व कार्तिकी एकादशीला पंढरपूरची वारी करणे, साधे व सुटसुटीत जीवन जगण्याची शिकवण ही वारकरी संप्रदायाची खास वैशिष्ट्ये आहेत. वारकरी हा श्री विठ्ठलाचा म्हणजेच भगवान श्रीकृष्णाचा भक्त आहे. श्रीकृष्णास तुळशी अत्यंत प्रिय आहे त्यामुळे वारकरी आपल्या उपास्य देवतेवरील प्रेमाचे प्रतीक म्हणून तुळशी माळ धारण करतो. ही माळ 108 मण्यांची असते .प्रत्येक वारकरी हा श्री विठ्ठलाचा भक्त असतो परंतु प्रत्येक विठ्ठलाचा भक्त हा वारकरी असतोच असे नाही, असे प्रा. दांडेकर म्हणतात.
वारकरी संप्रदायाचे ग्रंथ
भागवत धर्मात प्रामुख्याने द्वैत तत्त्वज्ञान मांडलेले आहे परंतु वारकरी पंथामध्ये आद्य शंकराचार्यांनी सांगितलेला अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा पुरस्कार करण्यात आला आहे. भागवत संप्रदाय म्हणण्याचे मुख्य कारण म्हणजे श्री विठ्ठल हे भगवान श्रीकृष्णाचे रूप मानलेले आहे. भागवत पुराण ,भगवद्गीता, नाथ भागवत, श्री ज्ञानेश्वरी व श्री तुकाराम गाथा या ग्रंथांना वारकरी प्रमाणभूत मानतात.
वारकरी संप्रदायाचा उगम
भारतातील व्यापक ‘भक्ती चळवळी’चा एक भाग म्हणून, १२ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १३ व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात महाराष्ट्रात वारकरी पंथाचा उगम झाला. हा पंथ भगवान विठ्ठल किंवा विठोबा यांच्या उपासनेभोवती विकसित झाला; त्यांचे मुख्य मंदिर पंढरपूर येथे आहे. विठ्ठलाशी संबंधित भक्ती परंपरा यापूर्वीही अस्तित्वात होत्या, तरीही विविध संतांच्या शिकवणी आणि भक्तीपर रचनांमुळे संघटित वारकरी चळवळीला बळकटी मिळाली.
१३ व्या शतकात संत ज्ञानेश्वर यांनी रचलेल्या ‘ज्ञानेश्वरी’ या प्रसिद्ध ग्रंथाने वारकरी पंथाचा तात्त्विक पाया भक्कम केला. या ग्रंथामुळे भगवद्गीतेतील शिकवण सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचली. त्यानंतरच्या काळात संतांनी ‘अभंगां’च्या (विठ्ठलाप्रती प्रेम आणि शरणागती व्यक्त करणाऱ्या भक्तीपर कविता) माध्यमातून या चळवळीचा अधिक विस्तार केला.
मध्ययुगीन काळापर्यंत, वारकरी पंथ हा महाराष्ट्रातील सर्वात प्रभावशाली भक्ती परंपरांपैकी एक बनला होता. या पंथाच्या शिकवणींनी कर्मकांडापेक्षा सामाजिक सलोखा, करुणा आणि भक्ती या मूल्यांचा पुरस्कार केला. आजही लाखो भाविक पंढरपूरच्या वार्षिक वारीत सहभागी होतात आणि सात शतकांहून अधिक काळ चालत आलेली ही आध्यात्मिक परंपरा जिवंत ठेवतात.
वारकरी संप्रदायातील संत परंपरा
आपल्या माता पित्याची सेवा करणाऱ्या भक्त पुंडलिकासाठी परमेश्वरांनी श्री विठ्ठलाचे रूप धारण केले असे मानले जाते. पुंडलिका भेटी परब्रह्म आलेगा असे संत नामदेव महाराजांनी आपल्या अभंगामध्ये म्हटले आहे. संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम महाराज यांनीही आपले अभंगांमध्ये श्री विठ्ठल हे भक्त पुंडलिकासाठी पंढरपूरला आले असे म्हटले आहे. संत ज्ञानेश्वरांच्या काळात वारी म्हणजे येरझारा या अर्थाने वापरत असत.
वारकरी पंथाच्या संतपरंपरेला धार्मिक आणि सांस्कृतिक इतिहासात महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. १३ व्या ते १७ व्या शतकाच्या दरम्यान विठ्ठलाच्या उपासनेवर आधारित एक भक्ती-चळवळ म्हणून वारकरी संप्रदायाचा उदय झाला. या परंपरेतील संतांनी जातीभेद व सामाजिक भेदांच्या पलीकडे जाऊन भक्ती, समानता, नैतिक आचरण आणि आध्यात्मिक एकता यांवर भर दिला. आपल्या शिकवणी, अभंग आणि साहित्याच्या माध्यमातून त्यांनी सामान्य लोकांचे आध्यात्मिक जीवन उंचावले.
सुरुवातीच्या आणि अत्यंत प्रभावशाली संतांपैकी एक म्हणजे ज्ञानेश्वर, ज्यांनी भगवद्गीतेवर ‘ज्ञानेश्वरी’ ही मराठी टीका लिहिली. त्यांनी आध्यात्मिक ज्ञान सामान्य लोकांना त्यांच्याच भाषेत उपलब्ध करून दिले. नामदेवांनी अभंगांच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रसार केला आणि भक्तीचा संदेश महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून उत्तर भारतापर्यंत पोहोचवला. एकनाथ महाराजांनी सामाजिक सलोख्याचा पुरस्कार केला आणि नैतिक मूल्यांनी युक्त असे भक्ती-साहित्य निर्माण केले.
तुकाराम महाराजांमुळे या संतपरंपरेला प्रचंड लोकप्रियता मिळाली; त्यांच्या अभंगांतून अढळ भक्ती, सामाजिक टीका आणि आध्यात्मिक शहाणपण दिसून येते. त्यांच्या साध्या आणि सुलभ भाषेने सामान्य जनतेशी थेट नाते जोडले. चोखामेळा आणि जनाबाई यांनी जात किंवा लिंगाचा भेदभाव न करता समानता आणि भक्तीच्या आदर्शांचा पुरस्कार केला.
वारकरी संतांनी कर्मकांडांना नाकारले आणि कीर्तन व ‘वारी’ (तीर्थयात्रा) यांसारख्या माध्यमांतून आंतरिक शुद्धता, करुणा, सत्य आणि सामूहिक भक्ती यांवर भर दिला. त्यांच्या साहित्यिक योगदानाने मराठी भाषा आणि संस्कृती समृद्ध झाली. आजही वारकरी पंथाची ही संतपरंपरा भक्ती-साधना, नैतिक शिकवण आणि पंढरपूरची वार्षिक वारी यांद्वारे लाखो लोकांना प्रेरणा देत आहे.
पालखी परंपरा
पालखी परंपरा ही पंढरपूरच्या विठ्ठलाची उपासना करणाऱ्या वारकरी संप्रदायाशी घट्ट जोडलेली आहे. ही तीर्थयात्रा आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अकराव्या दिवशी, म्हणजेच आषाढी एकादशीला पंढरपुरात संपन्न होते. विठ्ठलाचा नामघोष आणि महाराष्ट्रातील संतांनी रचलेले अभंग गात भाविक शेकडो किलोमीटरचा प्रवास पायी करतात.
संत ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी पुण्याजवळील आळंदी येथून निघते. १३ व्या शतकातील महान संत आणि प्रसिद्ध ‘ज्ञानेश्वरी’चे रचयिता असलेल्या संत ज्ञानेश्वरांना महाराष्ट्रातील सर्वात महान आध्यात्मिक व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक मानले जाते. त्यांच्या चांदीच्या पादुका सुंदररीत्या सजवलेल्या पालखीत ठेवून अत्यंत भक्तीभावाने पंढरपूरच्या दिशेने नेल्या जातात. पारंपरिक पांढरे कपडे परिधान केलेले आणि गळ्यात तुळशीच्या माळा घातलेले हजारो वारकरी या दिंडी सोहळ्यात सहभागी होतात. भक्तीगीते, टाळ-मृदंगाचा गजर आणि ‘ज्ञानोबा-माऊली-तुकाराम’ अशा जयघोषाने वातावरण दुमदुमून जाते. भाविकांमधील शिस्त आणि एकजूट वाखाणण्याजोगी असते. ‘दिंड्या’ (म्हणजेच भाविकांचे संघटित गट) अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने चालतात आणि प्रवासादरम्यान कडक आध्यात्मिक नियमांचे पालन करतात.
त्याचप्रमाणे, संत तुकाराम महाराजांची पालखी देहू येथून निघते; देहू हे संत-कवी तुकाराम महाराजांचे जन्मस्थान आहे. लोकांमध्ये भक्ती आणि सामाजिक समतेचा प्रसार करण्यात संत तुकारामांच्या अभंगांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. पंढरपूरच्या मार्गावर त्यांची पालखी ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पालखीला मिळते, ज्यामुळे एक अभूतपूर्व आध्यात्मिक संगम साधला जातो. देहूची पालखी ही तेथील उत्साही भक्ती-गायनासाठी आणि ग्रामीण व शहरी अशा दोन्ही भागांतील भाविकांच्या उत्स्फूर्त सहभागासाठी ओळखली जाते. नम्रता, भक्ती आणि नैतिक जीवन यांवर भर देणारी तुकाराम महाराजांची शिकवण आजही लाखो लोकांना प्रेरणा देत आहे.
आषाढी एकादशीशी संबंधित आणखी एक महत्त्वाची तीर्थयात्रा म्हणजे शेगाव येथील संत गजानन महाराजांची पालखी. महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यात असलेले शेगाव हे एक प्रमुख आध्यात्मिक केंद्र आहे. संत गजानन महाराज हे दैवी शक्ती असलेले संत आणि निस्वार्थ सेवा व आध्यात्मिक ज्ञानाचे प्रतीक मानले जातात. आळंदी आणि देहू येथील जुन्या वारकरी पालख्यांपेक्षा ऐतिहासिकदृष्ट्या वेगळी असली, तरी शेगावची ही तीर्थयात्रा भाविकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय झाली आहे. हजारो भाविक अत्यंत भक्तीभावाने आणि शिस्तीचे पालन करत संतांच्या पादुका घेऊन शेगाव ते पंढरपूर असा प्रवास करतात. या वारीमध्ये तरुण आणि विविध सामाजिक संस्थांचा सहभाग आधुनिक महाराष्ट्रातही संत-परंपरेचे महत्त्व आणि प्रासंगिकता अधोरेखित करतो.
पालखी सोहळा ही केवळ एक धार्मिक यात्रा नसून ती महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक एकतेचे आणि सामाजिक सलोख्याचे प्रतीक आहे. यात विविध जाती, वर्ग, लिंग आणि प्रदेशांतील लोक कोणताही भेदभाव न बाळगता एकत्र चालतात. वारकरी परंपरा समानता, साधेपणा, करुणा आणि भक्ती यांसारख्या मूल्यांची जोपासना करते. प्रवासादरम्यान भाविक एकमेकांसोबत अन्न वाटून घेतात, एकमेकांना मदत करतात आणि सामूहिक प्रार्थना व भजनांमध्ये सहभागी होतात. ही वारी सहभागींमध्ये बंधुभावाची भावना निर्माण करते आणि सामाजिक बंध अधिक दृढ करते.
पालखीचा मार्ग अत्यंत सुनियोजित असतो; यात मुक्कामाची ठिकाणे, वैद्यकीय शिबिरे, पाण्याची सोय आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केलेले असते. ग्रामस्थ वारकऱ्यांचे उत्साहाने स्वागत करतात आणि ईश्वराची सेवा म्हणून त्यांना अन्न व निवारा देतात. दिंड्यांची लयबद्ध चाल, हवेत फडफडणारे भगवे ध्वज आणि अभंगांचा गजर यामुळे एक चैतन्यमय व आध्यात्मिक वातावरण निर्माण होते. ही परंपरा शतकानुशतके चालत आली असून ती जगातील सर्वात मोठ्या वार्षिक यात्रांपैकी एक आहे.
पंढरपूर येथील आषाढी एकादशी हा या वारीचा परमोच्च बिंदू असतो. भाविक चंद्रभागा नदीत पवित्र स्नान करतात आणि विठ्ठल-रुक्मिणीचे दर्शन घेतात. वारकऱ्यांसाठी पंढरपूरला पोहोचणे ही केवळ शारीरिक कामगिरी नसून ती एक आध्यात्मिक पूर्तता असते. अशा प्रकारे, आळंदी, देहू आणि शेगाव येथील पालखी परंपरा महाराष्ट्राचा जिवंत वारसा दर्शवते; ती संतांच्या शिकवणुकीचे जतन करते आणि भक्ती, एकता व माणुसकीचा संदेश पिढ्यानपिढ्यांपर्यंत पोहोचवते.
वारीमध्ये वारकरी कोणती घोषणा देतात? “पुंडलिक वरदा श्रीहरी विठ्ठल श्री ज्ञानदेव तुकाराम पंढरीनाथ महाराज की जय”ही वारकऱ्यांची घोषणा आहे. याचा अर्थ पुंडलिकाला वरदान देणाऱ्या हे श्री हरी विठ्ठला असा आहे.
वारकऱ्यांचा मंत्र कोणता आहे? राम कृष्ण हरी हा त्यांचा मंत्र आहे.
सारांश
वारकरी आणि पंढरपूरची वारी,तीर्थक्षेत्र पंढरपूर , श्री विठ्ठल भक्ती यांचे महत्त्व संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत जनाबाई, संत दामाजीपंत, संत चोखामेळा, संत सोयराबाई, संत नरहरी सोनार, संत गोरोबाकाका, संत सावता माळी, बहिणाबाई चौधरी यांच्यासह अनेक संतांनी आपल्या अभंगातून वर्णन केले आहे.
वारकरी संप्रदाय हा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. भक्ती, समानता, बंधुता आणि मानवतेचा संदेश देणारी ही परंपरा अनेक शतकांपासून समाजाला प्रेरणा देत आहे. पंढरपूरची वारी, संतांचे अभंग, कीर्तन आणि सामूहिक भक्ती यांमधून समाजातील सर्व स्तरांतील लोक एकत्र येतात आणि सामाजिक ऐक्याची भावना दृढ होते. महाराष्ट्रातील संतांनी दिलेले विचार आजही तितकेच प्रेरणादायी आणि समाजोपयोगी आहेत.आधुनिक काळातही वारकरी परंपरेचे महत्त्व कमी झालेले नाही. उलट वाढत्या भौतिकवादाच्या युगात ही परंपरा माणसाला साधेपणा, नैतिकता आणि अध्यात्म यांची जाणीव करून देते. त्यामुळे वारकरी संप्रदाय हा केवळ धार्मिक आंदोलन नसून महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे जिवंत प्रतीक आहे. भक्ती आणि मानवतेचा संदेश देणारी ही परंपरा पुढील पिढ्यांसाठीही प्रेरणेचा अखंड स्रोत राहील.
आधुनिक काळातही वारकरी परंपरेचे महत्त्व कमी झालेले नाही. उलट वाढत्या भौतिकवादाच्या युगात ही परंपरा माणसाला साधेपणा, नैतिकता आणि अध्यात्म यांची जाणीव करून देते. त्यामुळे वारकरी संप्रदाय हा केवळ धार्मिक आंदोलन नसून महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे जिवंत प्रतीक आहे. भक्ती आणि मानवतेचा संदेश देणारी ही परंपरा पुढील पिढ्यांसाठीही प्रेरणेचा अखंड स्रोत राहील.
Warkari Sect: Maharashtra’s Cultural Heritage
The Warkari sect of Maharashtra is considered one of the most influential and spiritually rich devotional traditions in India. Rooted in the Bhakti movement, this sect places great importance on devotion, equality, humility, and collective worship. The principal deity of this tradition is Lord Vitthal of Pandharpur, revered as a form of Lord Vishnu or Shri Krishna. For centuries, the Warkari tradition has profoundly influenced the religious, cultural, literary, and social life of Maharashtra.
The term “Warkari” signifies “one who undertakes the *Wari*” (a regular pilgrimage). Followers of this sect undertake the sacred pilgrimage known as “Wari” to Pandharpur during the periods of Ashadhi Ekadashi and Kartiki Ekadashi. Thousands of devotees walk on foot for days, chanting the name of Vitthal, singing *Abhangs* and *Bhajans*, and accompanying the *Palkhis* (palanquins) of the saints. The *Palkhis* of specific saints are the main attractions of this pilgrimage. This *Wari* is regarded as a symbol of faith, discipline, unity, and social harmony.
The Warkari movement was greatly strengthened by saint-poets such as Dnyaneshwar, Tukaram, and Namdev. Through their *Abhangs*, *Kirtans*, and *Bhajans*, the message of devotion, morality, compassion, and the equality of all human beings was conveyed to society.
Beyond its religious significance, the Warkari sect stands as a symbol of Maharashtra’s vibrant cultural heritage. This tradition continues to preserve folk music, literature, oral traditions, and communal values to this day. Conveying a message of devotion and humanity, the Warkari tradition remains a source of inspiration for social unity and spiritual awakening even in modern society.
Pandharpur is a famous pilgrimage site situated on the banks of river Bhima in Solapur district of Maharashtra. Bhima River is also described by Saints as Chandrabhaga Bhivara.Pandharpur is also known as Kashi of the South.Pandharpur is known as Varkari which regularly flows to Ashadhi, Kartiki, Maghi and Chaitri Vari. Varkari sect is also called as Bhagavata Dharma or some as Malkari sect. Although the philosophy of Varkari sect is non-dualistic, devotion to God has got an important place in it.
Wari of Pandharpur
Pandharpur goes to Ashadhi, Kartiki, Maghi and Chaitri Wari who usually goes to Warkari. Experts believe that the word Varkari may have come from Wari Kari. Saint Shrestha Dnyaneshwar Maharaj Jagadguru Shri Tukaram Maharaj and many other saints and intellectuals have confirmed this. The literal meaning of the word Varkari is as a rule one who goes to one’s God. Bhakti is a priority in Varkari Panth.As in Pandharpur, Khandoba of Jejuri, Gangapur and Gujarat have many followers of Dakornath Deva. They can also be called Warkari but the word Warkari has acquired a specific meaning. Warkari said to be believed to be Warkari of Pandharpur. Nowhere in Maharashtra or anywhere else does the amount of yatra that Pandharpur receives every year. Pandharpur receives up to one million Warkaris on Ashadhi Vari alone. Varkaris also come from Maharashtra along with Karnataka, Andhra Pradesh Telangana Tamil Nadu and Madhya Pradesh etc.
Tradition of Warkari Sect
Warkari sect is also called Bhagavata Dharma or by some Malkari Panth. Varkaris are also called Malkaris because they wear garlands of tulsi beads around their necks. In Varkari sect, the main deity is Shri Pandurang or Shri Vithoba. The Warkari community is Vaishnav and Bhagavata religious. While going to the Warri, the Warkari carries a saffron flag in his hand. Worshiping the Lord through Bhajan Kirtan, visiting Pandharpur at least on Ashadhi and Kartiki Ekadashi, teaching to live a simple and free life are the special features of Varkari sect. Varkari is a devotee of Sri Vitthala i.e. Lord Krishna. Tulsi is very dear to Lord Krishna so Varkari wears Tulsi Mala as a symbol of his love for the deity. This necklace consists of 108 beads. Every Varkari is a devotee of Shri Vitthala, but not every devotee of Vitthala is a Varkari, said Prof. Dandekar says.
The Texts of Warkari Sect
Bhagavata Dharma mainly advocates dualistic philosophy but the warkari sect advocates Advaita philosophy as expounded by Adya Shankaracharya. The main reason for calling it Bhagavata Sampradaya is that Shri Vitthal is considered to be a form of Lord Shri Krishna. Bhagavata Purana, Bhagavad Gita, Nath Bhagavata, Sri Dnyaneshwari and Sri Tukaram Gatha are considered authoritative by Warkari.
When did Warkari Sect originate?
The Warkari sect originated in Maharashtra during the late 12th to early 13th century CE as part of the wider Bhakti movement in India. The sect developed around the worship of Lord Vitthal or Vithoba, whose principal temple is located at . Although devotional traditions connected with Vitthal existed earlier, the organized Warkari movement gained strength through the teachings and devotional compositions of various saints.
The philosophical foundation of the Warkari sect was strongly shaped by Saint Dnyaneshwar’s famous work, the Dnyaneshwari, written in the 13th century. This text made the teachings of the Bhagavad Gita accessible to ordinary people. Later saints further expanded the movement through abhangas—devotional poems expressing love and surrender to Vitthal.
By the medieval period, the Warkari sect had become one of the most influential devotional traditions in Maharashtra. Its teachings promoted social harmony, compassion, and devotion over ritualism. Even today, lakhs of devotees participate in the annual Pandharpur pilgrimage, keeping alive a spiritual tradition that has continued for more than seven centuries.
The Saint tradition in Warkari Sect
The Lord is believed to have assumed the form of Sri Vitthala for the devotees who serve their parents. Saint Namdev Maharaj has said in his Abhanga that visiting Pundalika will lead to Parabrahm. Sant Dnyaneshwar and Sant Tukaram Maharaj have also said in their abhangas that Shri Vitthal came to Pandharpur for devotee Pundalik.
The saint tradition of the Warkari sect occupies a significant place in the religious and cultural history of . The Varkari movement emerged between the 13th and 17th centuries as a devotional movement centered on the worship of of . The saints of this tradition emphasized devotion (bhakti), equality, moral living, and spiritual unity beyond caste and social divisions. Through their teachings, devotional songs, and literary works, they transformed the spiritual life of common people.
Among the earliest and most influential saints was , who wrote the Dnyaneshwari, a Marathi commentary on the Bhagavad Gita. He made spiritual knowledge accessible to ordinary people in their own language. spread devotion through his abhangas and carried the message of bhakti beyond Maharashtra to North India. promoted social harmony and composed devotional literature rich in moral teachings.
The saint tradition reached great popularity through , whose abhangas reflected deep devotion, social criticism, and spiritual wisdom. His simple language connected directly with the masses. and highlighted the ideals of equality and devotion irrespective of caste or gender.
The Warkari saints rejected ritualism and stressed inner purity, compassion, truth, and collective devotion through kirtans and pilgrimages known as “Vari.” Their literary contributions enriched Marathi language and culture. Even today, the saint tradition of the Varkari sect continues to inspire millions through devotional practices, ethical teachings, and the annual pilgrimage to Pandharpur.
The Palakhi Tradition
The Palakhi tradition is deeply connected with the Varkari sect, which worships Lord Vitthal of Pandharpur. The pilgrimage culminates at Pandharpur on Ashadhi Ekadashi, the eleventh day of the bright fortnight of the Hindu month of Ashadha. Devotees walk hundreds of kilometers while chanting the names of Vitthal and singing Abhangas composed by saints of Maharashtra.
The Palakhi of Sant Dnyaneshwar Maharaj begins from Alandi near Pune. Sant Dnyaneshwar, the great 13th-century saint and author of the famous “Dnyaneshwari,” is regarded as one of the greatest spiritual figures in Maharashtra. His silver padukas (holy sandals) are placed in the beautifully decorated Palakhi and carried with devotion toward Pandharpur. Thousands of Varkaris join the procession wearing traditional white clothes and Tulsi malas. The atmosphere is filled with devotional songs, cymbals, mridangam, and chants of “Gyanoba Mauli Tukaram.” The discipline and unity of the devotees are remarkable. The Dindis, or organized groups of pilgrims, move in a systematic manner and follow strict spiritual discipline during the journey.
Similarly, the Palakhi of Sant Tukaram Maharaj starts from Dehu, the birthplace of the saint-poet Tukaram Maharaj. Sant Tukaram’s Abhangas have played an important role in spreading devotion and social equality among people. His Palakhi joins the Dnyaneshwar Palakhi on the route to Pandharpur, creating an extraordinary spiritual gathering. The Dehu Palakhi is known for its energetic devotional singing and enthusiastic participation of devotees from rural and urban Maharashtra alike. The teachings of Tukaram Maharaj emphasizing humility, devotion, and moral life continue to inspire millions of people.
Another important pilgrimage associated with Ashadhi Ekadashi is the Palakhi from Shegaon, connected with Sant Gajanan Maharaj. Shegaon, located in the Buldhana district of Maharashtra, is a major spiritual center. Sant Gajanan Maharaj is considered a saint with divine powers and a symbol of selfless service and spiritual wisdom. Though historically different from the older Varkari Palakhis of Alandi and Dehu, the Shegaon pilgrimage has become highly popular among devotees. Thousands of followers travel from Shegaon to Pandharpur carrying the padukas of the saint with devotion and discipline. The participation of youth and social organizations in this pilgrimage reflects the continuing relevance of saint traditions in modern Maharashtra.
The Palakhi tradition is not merely a religious journey but also a symbol of Maharashtra’s cultural unity and social harmony. People from different castes, classes, genders, and regions walk together without discrimination. The Varkari tradition promotes values such as equality, simplicity, compassion, and devotion. During the journey, devotees share food, help each other, and participate in collective prayers and bhajans. The pilgrimage creates a sense of brotherhood and strengthens social bonds among participants.
The route of the Palakhi is carefully organized with halting places, medical camps, water facilities, and cultural programs. Villagers warmly welcome the pilgrims and offer food and shelter as a form of service to God. The rhythmic movement of Dindis, the fluttering saffron flags, and the chanting of Abhangas create a spiritually charged atmosphere. The tradition has continued for centuries and remains one of the largest annual pilgrimages in the world.
Ashadhi Ekadashi at Pandharpur marks the climax of the pilgrimage. Devotees take a holy dip in the Chandrabhaga River and seek the darshan of Lord Vitthal and Goddess Rukmini. For the Varkaris, reaching Pandharpur is not only a physical achievement but also a spiritual fulfillment. The Palakhi tradition of Alandi, Dehu, and Shegaon thus represents the living heritage of Maharashtra, preserving the teachings of saints and spreading the message of devotion, unity, and humanity across generations.
What is the slogan of Warkari ? “Pundalik Varda Srihari Vitthal Sri Gyandev Tukaram Pandharinath Maharaj Ki Jai” is the slogan of Warkari. It means Sri Hari Vitthala who gives boon to Pundalika.
What is the mantra of Warkari? ‘ Ram Krishna Hari‘ is their mantra.
Summary
Wari and Warkari of Pandharpur ,Pilgrimage Pandharpur, Shri Vitthal devotion, Importance of Saint Dnyaneshwar, Saint Tukaram, Saint Namdev, Saint Janabai, Saint Damajipant, Saint Chokhamela, Saint Soyrabai, Saint Narahari Sonar, Saint Gorobakaka, Saint Savata Mali, Bahinabai Chaudhary. Many saints have described it from their Abhangas(Poems).
The Warkari tradition is an integral part of the cultural and spiritual life of Maharashtra. Conveying messages of devotion, equality, brotherhood, and humanity, this tradition has inspired society for centuries. Through the Pandharpur Wari, the *Abhangs* (devotional songs) of the saints, *Kirtans*, and collective worship, people from all walks of life come together, strengthening the sense of social unity. The teachings imparted by the saints of Maharashtra remain just as inspiring and socially relevant today.
Leave a comment